Azerbaycan’da okullardaki kıyafet düzenlemeleri, başörtülü öğrencilerin derslere alınmadığı iddiaları ve protestolarla birlikte ülke gündeminin öne çıkan başlıklarından biri oldu. Sosyal medyada paylaşılan görüntülerde başörtülü öğrencilerin okul kapılarından geri çevrildiği, bazı öğrencilerin ise okul binalarının dışında ders çalıştığı görüldü. Başörtülü arkadaşlarına destek vermek isteyen öğrencilerin dersleri boykot ettiği de aktarıldı.
Abzas Media’nın haberine göre 12 Ekim’de başkent Bakü ve çeşitli bölgelerde okul önlerinde “Başörtüsüne özgürlük” eylemleri düzenlendi. Protesto haberlerinin yayılmasının ardından TikTok, Instagram ve Facebook’a erişimin kısıtlandığı bildirildi.
İçişleri Bakanlığı, protestoların ardından Bakü’de 37 kişinin gözaltına alındığını açıkladı. Bakanlık, bazı kişilerin kıyafet kurallarının uygulanması nedeniyle eğitim çalışanlarıyla çatıştığını, okullara zarar verdiğini ve ulaşımı engellemeye çalıştığını öne sürdü.
Öğretmenlere “Başörtünüzü çıkarın ya da işe gelmeyin” uyarısı
Tartışmalar öğrencilerin yanı sıra öğretmenleri de etkiledi. Abzas Media’ya konuşan ve adının açıklanmasını istemeyen bir öğretmen, Bakü’nün Bayıl bölgesinde görev yapan başörtülü öğretmenlere 9 Ekim’den itibaren başörtülerini çıkarmaları ya da işe gelmemeleri yönünde talimat verildiğini söyledi. Öğretmenin aktardığına göre üç öğretmen eve gönderildi, bir öğretmen ise kendi isteğiyle işten ayrıldı.
Bakü’deki 97 numaralı okulda çalıştığını belirten Nermine İsmayıl da okul yönetiminin kendisini başörtüsüyle okula alınmayacağı konusunda uyardığını anlattı. İsmayıl, başörtüsünün öğretmenlik yapmasına engel olmadığını belirterek yasağın hukuki dayanağını gösteren resmî bir belge talep etti.
Öğretmen Zehra Hasanova da yayımladığı videoda okul yönetiminin kendisine başörtüsüyle görev yapamayacağını bildirdiğini söyledi. Hasanova, uygulamanın resmî bir karara dayanmadığını savunarak, “Resmî bir karar olmadığını biliyoruz ancak bu uygulama hayata geçiriliyor. Benim başka işim var, rızkımı kazanırım. Ancak başörtülü kız çocuklarının, şakirtlerin hakkını savunmak zorundayız” dedi.
Sanatçı Roza İbadova Kocamaz’dan Aliyev’e çağrı
Azerbaycanlı sanatçı Roza İbadova Kocamaz, başını örterek kamera karşısına geçti ve Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’e çağrıda bulundu. Kocamaz, “İnanıyorum ki bugün bu karışıklığa Sayın Cumhurbaşkanımızın kararı son verecek. Eğitim almak isteyen binlerce başörtülü kızın kahramanı olacak. Devletimize inanıyorum” ifadelerini kullandı.
Azerbaycanlı kadınlar da sosyal medyada başlarını örttükleri videoları paylaşarak başörtülü öğrenci ve öğretmenlere destek verdi. Paylaşımlarda “Başörtüsüne özgürlük” sloganı kullanıldı.
Devlet televizyonunun paylaşımı tepki çekti
Azerbaycan devlet televizyonu AzTV’nin sosyal medya hesabından yapay zekâyla hazırlandığı belirtilen bir görsel paylaşılması da tartışmalara yol açtı. Serbest kıyafetli okul simülasyonunda başörtülü öğrencilere yer verilen paylaşımda, “Hansı məktəbdə oxuyardınız? Seçim sizindir” yani “Hangi okulda okumak isterdiniz? Seçim sizindir” ifadeleri kullanıldı. Görsel, başörtülü öğrencileri ayrıştırdığı eleştirileriyle tepki topladı.
Yönetmeliklerde “başörtüsü” ifadesi yer almıyor
Tartışmaların odağındaki düzenlemeler, Azerbaycan Bakanlar Kurulunun eylül ve ekim aylarında aldığı kararlarla gündeme geldi. 21 Eylül’de kabul edilen öğrenci kıyafetleri düzenlemesinde, okul üniformasının bütünlüğünü bozan ve eğitimin laiklik ilkesine uygun olmadığı belirtilen ek kıyafetlerin yasaklandığı bildirildi. 6 Ekim’de öğretmenler için kabul edilen kurallar ise eğitim çalışanlarının sade, temiz ve mesleki ortama uygun kıyafetler giymesini öngörüyor.
Düzenlemelerin hiçbirinde doğrudan “başörtüsü” ya da “hicab” sözcükleri yer almıyor. Buna karşın bazı basın kuruluşları ve dini gruplar, kuralların başörtüsüne yönelik fiilî bir kısıtlamaya dönüşebileceğini savunuyor. Öğrencilerin kıyafet kurallarına uymaması hâlinde derslere alınıp alınmayacağı, hangi yaptırımların uygulanacağı ve istisna tanınıp tanınmayacağı konusunda ayrıntılı bir açıklama yapılmadı. BBC Azerbaycanca, konuya ilişkin Bakanlar Kurulu ve Eğitim Bakanlığına yönelttiği sorulara yanıt alamadığını bildirdi.
Tartışmanın geçmişi ve mart ayındaki iddialar
Başörtülü öğrencilerin derslere alınmadığına ilişkin iddialar yeni düzenlemeden önce de gündeme gelmişti. Mart ayında Bakü yakınlarındaki Mehdiabad kasabasında bulunan 3 No’lu Okulun yönetiminin başörtülü 23 öğrenciyi derslerden uzaklaştırdığı öne sürüldü. Dini gruplar, Bakü, Sumgayıt ve İmişli’deki bazı okullarda da benzer uygulamalar yaşandığını iddia etti. Bu iddiaların tamamı bağımsız kaynaklarca doğrulanamadı.
Din özgürlüğü savunucusu Arzu Abdulla, 1 Nisan’da kısıtlamaların kaldırıldığını ve öğrencilerin yeniden okullara kabul edildiğini açıkladı. Ancak ülke genelinde uygulamanın sona erdiğine ilişkin resmî bir karar duyurulmadı.
İlahiyatçı Abgül Süleymanov’un gözaltına alınması da tartışmaların büyüdüğü dönemde gündeme geldi. Meydan TV’nin haberine göre Süleymanov, 22 Eylül akşamı evinin yakınlarında gözaltına alındı ve mahkemece 30 gün idari hapis cezasına çarptırıldı. Süleymanov daha önce sosyal medya paylaşımlarında başörtülü kız öğrencilerin okullardan uzaklaştırılma ihtimalini eleştirmişti. Hakkında polisin yasal talebine kasten uymama suçlaması yöneltildiği bildirilirken ailesi, gözaltı kararının sosyal medya paylaşımlarıyla bağlantılı olduğunu savundu. Yetkililer ise gözaltıyla başörtüsüne ilişkin açıklamalar arasında bağlantı bulunduğunu doğrulamadı. Süleymanov, 2011’de farklı suçlamalarla aldığı uzun süreli hapis cezasının ardından 2022’de serbest bırakılmıştı.
2010’da da okul kıyafetleri protestolara yol açmıştı
Azerbaycan’da başörtüsü ve okul kıyafetleri tartışması daha önce de protestolara neden olmuştu. 2010’da dönemin Eğitim Bakanı Misir Merdanov’un okullarda tek tip kıyafet uygulamasına ilişkin açıklamalarının ardından, başörtülü öğrencilerin okullardan uzaklaştırılabileceği endişesiyle 10 Aralık’ta Eğitim Bakanlığı önünde protesto düzenlenmişti. Yüzlerce kişinin katıldığı gösteriye polis müdahale etmiş, bazı protestocular gözaltına alınmıştı. O dönemde de başörtüsünü doğrudan yasaklayan ayrı bir yasa bulunmadığı, tartışmanın okul üniforması kurallarının uygulanması üzerinden yürüdüğü aktarılmıştı.
Laiklik, din özgürlüğü ve eğitim hakkı tartışması
Yeni düzenlemeler, Azerbaycan’da devletin laik niteliği ile din ve vicdan özgürlüğü arasındaki ilişkiyi yeniden tartışmaya açtı. Düzenlemeyi destekleyenler, devlet okullarında tarafsızlığın korunması ve bütün öğrencilerin aynı kıyafet kurallarına tabi olması gerektiğini savunuyor. Eleştirenler ise laikliğin devletin farklı inançlara eşit mesafede durması anlamına geldiğini, öğrencilerin dini inançlarını ifade etmelerinin engellenmemesi gerektiğini belirtiyor.
Azerbaycan Milli Meclisi Bilim ve Eğitim Komitesi Üyesi Ceyhun Memmedov, çocukların sosyal durumları, ailelerinin ekonomik koşulları, dini veya etnik kökenleri ne olursa olsun eşit şartlarda eğitim alması gerektiğini söyledi.
Tartışmaların bir diğer boyutunu Azerbaycan ile İran arasındaki ilişkiler oluşturuyor. Azerbaycan yönetimi geçmişte İran kaynaklı dini etki girişimlerinden duyduğu rahatsızlığı dile getirmiş, 2010’daki protestolar sırasında dönemin Eğitim Bakanı Merdanov gösterilerin arkasında iç ve dış güçler bulunduğunu öne sürmüştü. Bazı yorumcular da İran’ın başörtüsü tartışmalarından yararlanmaya çalıştığını savundu. Ancak protestoların İran tarafından organize edildiğini gösteren kamuya açık kanıt sunulmadı. Son düzenlemede ise İran’a, yabancı müdahaleye veya ulusal güvenliğe ilişkin bir ifade yer almadı.
Okullarda kıyafet kurallarının nasıl uygulanacağı, başörtülü öğrencilerin derslere kabul edilip edilmeyeceği ve öğretmenlere yönelik uyarıların hangi resmî karara dayandığına ilişkin belirsizlik sürüyor. Hükümetin öğrencilerin eğitim hakkı ve kıyafet kurallarının uygulanması konusunda yapacağı açıklamaların, tartışmaların seyrinde belirleyici olması bekleniyor.
