Okul sıralarında öğrenilmesi gereken derslerin yerini hakaret, alay, tehdit ve dışlanma alıyor. Çocuklar arasında kimi zaman şaka olarak geçiştirilen akran zorbalığı, Türkiye’de giderek büyüyen bir soruna dönüşürken, veriler tehlikenin boyutunu gözler önüne seriyor. Eğitim Sen’in Okulda Şiddet ve Güvenli Eğitim Raporu’na göre Türkiye’de 15 yaş grubundaki öğrencilerin yüzde 26,6’sı ayda en az birkaç kez zorbalığa maruz kalıyor. OECD ortalamasının yüzde 20,1 olduğu tabloda Türkiye’nin oranı 2018’e göre 5,8 puan artış gösterdi. Türkiye İstatistik Kurumu verileri de 6-17 yaş grubundaki çocukların yüzde 13,8’inin akran zorbalığına uğradığını ortaya koyarken, alay edilme, dışlanma ve dedikodu en yaygın zorbalık biçimleri arasında yer alıyor. Fiziksel şiddetin yanı sıra sosyal çevrede küçük düşürme ve dijital platformlarda hedef göstermeyle devam eden zorbalık, çocukların psikolojisini, özgüvenini ve eğitim hayatını tehdit ediyor.
‘Dijitalleşmeyle zorbalık evrildi’
Yeni Bakış Gazetesi'nden Filiz Erol'un haberine göre, akran zorbalığının artmasının büyük ölçüde görünürlüğün ve farkındalığın artmasından kaynaklandığını aktaran Psikolog Esra Yüce, “Medyanın konuya gösterdiği hassasiyet, dijital mecraların olayların hızla yayılmasına olanak tanıması ve okullarda yürütülen rehberlik çalışmaları, daha önceleri "çocuktur yapar" denerek geçiştirilen durumların artık kayıt altına alınmasını raporlanmasını sağlıyor. Bununla birlikte, dijitalleşmeyle birlikte zorbalık biçimlerinin evrilmesi ve okul duvarlarının dışına taşması da olayların hacmini niceliksel olarak artırıyor. Her çatışma veya kavga zorbalık değildir. Çocuklar arasında zaman zaman akran çatışmaları, anlaşmazlıklar veya karşılıklı şakalaşmalar yaşanabilir. Bu ikisi arasındaki temel fark güç dengesi ve niyettir. Bir davranışın akademik ve bilimsel literatürde akran zorbalığı olarak kabul edilebilmesi için üç temel unsuru barındırması gerekir: Kasıtlılık: Davranışın zarar verme amacı taşıması, kazara veya spontane olmaması. Süreklilik (Tekrarlanabilirlik): Bu olumsuz davranışın belirli bir zaman dilimi içinde aynı kişiye veya gruba karşı tekrar tekrar yapılması. Güç Dengesizliği: Zorbalığı uygulayan tarafın mağdura göre fiziksel, sosyal, sayısal veya psikolojik açıdan daha avantajlı/güçlü konumda olması ve mağdurun kendini koruyamayacak durumda bulunması” dedi.
Esra Yüce
‘Sosyal onay’
Zorbalık yapan çocukların genellikle bir güç arayışı ya da karşılanmamış bir ihtiyaç içinde olduğunu belirten Yüce, “Temel etkenler, Aile İçi Dinamikler: Ev ortamında şiddete, ihmale ya da aşırı baskıcı/tahammülsüz tutumlara maruz kalma. Duygusal ve Dürtüsel Nedenler: Öfke kontrol sorunları, dürtüselliği yönetememe ve empati becerilerinin henüz yeterince gelişmemiş olması. Sosyal Statü İhtiyacı: Akran grubu içinde liderlik taslamak, dikkat çekmek, korkutarak saygı gördüğünü sanmak veya "güçlü" hissederek özgüven | eksikliğini telafi etmeye çalışmak. Seyirci kalan çocuklar ne yazık ki sürecin aktif bir parçasıdır. Çoğu zaman doğrudan zarar vermeseler de, sessiz kalmaları veya durumu onaylar gibi izlemeleri zorbalığı uygulayan çocuğa "sosyal onay" verir. Seyircilerin temel kaygıları genellikle hedef olmaktan korkmak, gruptan dışlanmamaktır. Ancak bu sessizlik, zorbalık çarkının dönmeye devam etmesini sağlayan en önemli yakıttır. Bu yüksek oran, sorunun okullarda ne denli yaygın ve kronik bir boyutta olduğunu açıkça gösteriyor. Fark Etmek: Öğretmenlerin gözlem yeteneğiyle okul koridorunda, sınıfta ya da bahçede yaşanan bir olayı görmesi veya sezmesidir (ilk adımdır). Önleyebilmek: Sadece o anki olayı durdurmak değil; okul iklimini güvenli kılmak, zorbalığın kök nedenleriyle çalışmak, kriz anı yönetiminden ziyade proaktif (önleyici) okul politikaları geliştirmektir. Fark etmek kolaydır, ancak kalıcı olarak önlemek sistematik bir strateji ve ekip çalışması gerektirir. Zorbalık uygulayan çocuklar yakalanma riskini en aza indirmek isterler. Tuvaletler, merdiven altları, kuytu koridorlar, okul bahçesinin ıssız köşeleri ve ders aralarındaki geçiş süreçleri yetişkin gözünün en az olduğu anlardır. Bu alanlar, güç gösterisi yapmak veya mağduru izole etmek için en elverişli ortamlardır” ifadelerini kullandı.
‘Kolayca ötekileştirebilirler’
Fiziksel görünüş, kilo, konuşma biçimi, öğrenme güçlüğü veya sosyoekonomik farklılıklar çocukların hedef seçilmesine neden olabildiğini vurgulayan Esra Yüce, “Akran grupları erken yaşlardan itibaren "farklı" olanı dışlama veya norm dışı görüleni hedef alma eğilimi gösterebilir. Kilolu olmak, gözlük takmak, ekonomik olarak farklı bir gruptan gelmek, aksanlı konuşmak, akademik veya özel bir öğrenme güçlüğüne sahip olmak çocukların kolayca "ötekileştirilmesine" ve zorbaların birincil hedefi haline gelmesine zemin hazırlar. Mağdur çocuklarda bu süreç içselleştirme problemleriyle başlar: Fiziksel Belirtiler: Nedeni açıklanamayan karın ağrıları, baş ağrıları, sabahları okula gitmek istememe. Duygusal ve Davranışsal Değişimler: Ani mutsuzluk halleri, okula veya sosyal aktivitelere karşı isteksizlik, uyku ve iştah düzeninde bozulmalar, akademik başarılarda düşüş ve içine kapanma. Çocuk kendini güvende hissetmediği için sürekli bir "teyakkuz" halindedir” sözlerine yer verdi.
‘Dijital zorbalık kesintisiz olur’
Yalnızca mağdura destek vermenin kesinlikle yetersiz olduğunu dile getiren Yüce, “Bu yaklaşım, sorunu sanki mağdurun bir eksikliğiymiş gibi gösterir. Sınıfın ve okulun yaklaşımı değiştirilirken kapsayıcı okul kültürü benimsenmelidir. Farklılıkların birer zenginlik olduğu vurgulanmalı, empati ve şefkat temelli sınıf içi etkinlikler yapılmalı, seyirci çocuklara müdahale etme cesareti kazandırılmalı ve zorbalık uygulayan çocuğa yönelik yapıcı ama kesin yaptırımlar/rehberlik süreçleri işletilmelidir. Geleneksel zorbalık okul saatleri ve sınırlarıyla sınırlıyken, dijital zorbalık 7/24 kesintisiz devam eder. Çocuk okuldan eve geldiğinde dahi odasında telefonundan bu baskıya maruz kalmaya devam eder. Ayrıca içeriğin hızla yayılması, binlerce kişi tarafından görülmesi, kalıcı olması (dijital izler) ve anonim hesaplar üzerinden yapılabilmesi çocuğun çaresizlik hissini katbekat artırır” diye konuştu.
‘Okul iklimi ciddi biçimde zehirlenir’
“Bir çocuğun ortak WhatsApp gruplarından bilinçli ve sistematik olarak atılması, hakkında hakaret, alay veya iftira içeren mesajların yayılması, rızası olmadan özel fotoğraflarının paylaşılması veya tehdit edilmesi dijital zorbalıktır” diyen Esra Yüce, “Burada da yine niyetin zarar verme, küçük düşürme ve dijital gücü kötüye kullanma barındırması esastır. Dijital ortamda yaşananlar sınırlı kalmaz; sanal alemdeki gerilimler, küfürleşmeler ve gruplaşmalar ertesi gün okul koridorlarına ve sınıflara doğrudan taşınır. Okulda yeni gruplaşmalar, fiziksel veya sözlü sürtüşmeler, dışlama kampanyaları ve derslere odaklanamam şeklinde kendini gösterir. Okul iklimi ciddi biçimde zehirlenir. Ebeveynlerin dikkat etmesi gereken dijital ve davranışsal sinyaller şunlardır: Telefonunu veya tabletini kullanırken aniden aşırı kaygılı, gergin ya da panik halinde görünmesi ve ekranı ebeveynden saklama çabası. Sosyal medya hesaplarını veya mesajlaşma uygulamalarını aniden kapatması, silmesi ya da tamamen kullanmayı bırakması. Cihaz bildirimleri geldiğinde içine kapanması ya da belirgin bir moral bozukluğu yaşaması. Dijital cihaz kullanımıyla ilgili alışkanlıkların aniden değişmesi” dedi.
