Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun girişimiyle her yıl 13 Ekim'de anılan Dünya Afet Risklerinin Azaltılması Günü, afetlerin yol açabileceği can ve mal kayıplarının önlenmesi, risklerin azaltılması ve toplumda afet bilincinin geliştirilmesini amaçlıyor. İlk kez 1989 yılında başlatılan uluslararası gün, afetlere karşı hazırlık ve risk azaltma çalışmalarının önemine dikkat çekiyor. Türkiye'nin deprem geçmişinde önemli bir yere sahip olan İzmir de tarih boyunca çok sayıda yıkıcı sarsıntıya sahne oldu.
İzmir'in deprem geçmişi, antik çağlardan Osmanlı dönemine, Cumhuriyet'in ilk yıllarından günümüze kadar uzanıyor. Tarihsel belgeler, deprem katalogları ve bilimsel araştırmalar, kentte meydana gelen bazı depremlerin yalnızca binalarda hasara yol açmadığını, kıyı kesimlerinin fiziksel yapısını da değiştirdiğini ortaya koyuyor. İ
İzmir'de kayıtlara geçen ilk büyük depremler
İzmir'in bilinen deprem geçmişi yaklaşık iki bin yıl öncesine dayanıyor. Antik dönemde Smyrna adıyla bilinen kent, özellikle milattan sonra 177-178 yıllarında meydana gelen büyük bir depremden etkilendi. Tarihsel araştırmalara göre deprem, İzmir ve çevresindeki yerleşimlerde ağır hasara neden oldu. Kentte zemin çatlakları oluştuğu, yapıların zarar gördüğü ve büyük bir yeniden inşa sürecine girildiği kaydedildi. Depremin ardından kentin yeniden yapılabilmesi amacıyla halka 10 yıl süreyle vergi muafiyeti tanındığı tarihsel kaynaklarda yer aldı.
İzmir'deki deprem hareketliliği sonraki yüzyıllarda da devam etti. Tarihsel kataloglarda 1040 ve 1056 yıllarında İzmir Körfezi ile çevresini etkileyen depremlere ilişkin kayıtlar bulunuyor. Bu sarsıntıların kentte ve çevre yerleşimlerde hasara yol açtığı belirtiliyor. 17. yüzyıla gelindiğinde ise İzmir, aralarında 1654 yılındaki yıkıcı sarsıntının da bulunduğu çok sayıda depremle karşı karşıya kaldı.
1688 depremi İzmir'de büyük yıkıma neden oldu
İzmir tarihinin en ağır depremlerinden biri 10 Temmuz 1688 tarihinde meydana geldi. Tarihsel kayıtlara göre deprem, özellikle denize yakın yerleşim alanlarında büyük tahribata yol açtı. Kıyı kesimlerinde zemin yarılmaları ve çökmeler meydana gelirken kentin çok sayıda yapısı zarar gördü. Deprem sırasında İzmir Körfezi'nin girişindeki Sancakburnu Hisarı da ağır hasar alarak sular altında kaldı.
Sarsıntının ardından kentte yangınlar çıktı ve depremin yol açtığı yıkım daha da büyüdü. Deprem sonrasında kıyı çizgisinde değişimler meydana geldiği ve kentin bazı bölgelerinde yeniden yapılanma çalışmalarına başlandığı kaydediliyor. İzmir'in tarihsel deprem kayıtlarında 1688 sarsıntısı, yapı hasarı ve can kaybı bakımından en ağır afetlerden biri olarak yer alıyor.
1739 de+preminde Gediz Deltası sular altında kaldı
İzmir, 18. yüzyılın ilk yarısında da çok sayıda depremle sarsıldı. Özellikle 1723 yılında meydana gelen deprem, önemli can kayıplarına ve yapı hasarına neden oldu. Tarihsel kaynaklarda bu depremde yaklaşık 500 kişinin hayatını kaybettiği belirtiliyor.
1739 yılında İzmir Körfezi ve çevresinde meydana gelen şiddetli deprem ise kentin tarihindeki önemli doğal afetlerden biri oldu. Tarihsel kataloglarda 24 Mart ve 4 Nisan 1739 tarihli sarsıntılara yer veriliyor. Depremler, İzmir'in kıyı kesimlerinde ve Körfez çevresindeki yerleşimlerde hasara yol açtı. Gediz Nehri'nin eski deltasının bir bölümünün çökerek sular altında kaldığı, Foça ve Sakız Adası'nda da büyük hasar meydana geldiği tarihsel araştırmalarda aktarıldı.
Depremin ardından kentte yapıların onarılması ve hasarlı bölgelerin yeniden düzenlenmesi gündeme geldi. 1739 depremleri, İzmir'in hem yerleşim alanlarını hem de kıyı coğrafyasını etkileyen tarihsel sarsıntılar arasında kayıtlara geçti.
1778 yılında İzmir art arda depremlerle sarsıldı
İzmir'in deprem tarihinde önemli bir başka dönem 1778 yılı oldu. Kent, haziran ayında başlayan ve temmuz ayında devam eden şiddetli sarsıntılardan etkilendi. 16 Haziran 1778 tarihinde meydana gelen depremde çok sayıda ev ve bazı minareler hasar gördü. Bunu izleyen 3 ve 5 Temmuz tarihli depremler ise kentteki yıkımı artırdı.
Tarihsel anlatımlara göre temmuz ayındaki sarsıntılarda evler, camiler, hamamlar ve çeşitli yapılar yıkıldı. Hasarlı binalar devam eden depremler sırasında daha fazla zarar gördü. Sarsıntıların ardından çıkan yangınlar da kentin önemli bir bölümünde tahribata neden oldu.
İzmir Deprem Master Planı'nda 3-5 Temmuz 1778 depremlerinin 200'den fazla kişinin ölümüne yol açtığı belirtiliyor. Depremler sırasında bazı bölgelerde zemin çökmeleri de meydana geldi. Yılın ilerleyen aylarında devam eden sarsıntılar nedeniyle kentte hasar artarken tarihsel kayıtlarda artçı deprem hareketliliğinin uzun süre devam ettiği ifade ediliyor.
Osmanlı'nın son döneminde de depremler yaşandı
İzmir ve çevresinde 19. yüzyıl boyunca da hasara yol açan depremler meydana geldi. Tarihsel kayıtlarda 1801, 1828 ve 1846 yıllarındaki sarsıntılara ilişkin bilgiler bulunuyor. Özellikle 1801 yılında meydana gelen depremin kentte önemli yapı hasarına neden olduğu ve depremden sonra bazı binaların kapsamlı şekilde onarıldığı belirtiliyor.
1846 yılındaki depremde bazı evlerin duvarları ile iki minarenin yıkıldığı kaydedildi. 29 Temmuz 1880 tarihinde Çeşme ve Sakız Adası çevresini etkileyen deprem de İzmir'de maddi hasara neden oldu.
1909 Foça depreminde yaklaşık bin ev hasar gördü
20. yüzyılın başlarında İzmir ve çevresinde meydana gelen depremler, özellikle kıyı yerleşimlerinde ve tarım alanlarının bulunduğu ovalarda hasara yol açtı. 19 Ocak 1909 tarihinde Foça çevresinde meydana gelen 5,8 büyüklüğündeki deprem, Gediz Deltası, Güzelhisar ve Menemen çevresini etkiledi. İzmir Deprem Master Planı'nda yer alan bilgilere göre sarsıntı sonucunda yaklaşık bin ev hasar gördü.
Bu deprem, Cumhuriyet öncesinde İzmir'in kuzey kesimlerinde kaydedilen önemli sarsıntılardan biri olarak tarihsel deprem kataloglarına geçti.
1928 Torbalı depreminde binlerce ev yıkıldı
31 Mart 1928 tarihinde Torbalı ve Tepeköy çevresinde meydana gelen 6,5 büyüklüğündeki deprem, Cumhuriyet döneminde İzmir'i etkileyen önemli yıkıcı sarsıntılardan biri oldu. Deprem, Küçük Menderes Ovası ile İzmir'in güneydoğusundaki yerleşimlerde ağır hasara neden oldu.
İzmir Deprem Master Planı'na göre deprem sırasında binlerce ev yıkıldı ve 30 kişi yaşamını yitirdi. Özellikle Torbalı, Tepeköy ve çevresindeki yerleşimler büyük zarar gördü. Depremin etkileri Gaziemir ve çevresinden Küçük Menderes havzasına kadar geniş bir alanda hissedildi.
1939 Dikili depremi Bakırçay havzasını etkiledi
22 Eylül 1939 tarihinde Dikili merkezli 6,5 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi. Sarsıntı, başta Dikili olmak üzere Çandarlı, Bergama ve Bakırçay havzasındaki yerleşimlerde yıkıma neden oldu.
İzmir'in kuzeyinde geniş bir alanda etkili olan deprem, 20. yüzyılın önemli can kaybı ve yapı hasarı meydana getiren sarsıntıları arasında yer aldı.
1949 Karaburun depreminde 2 bin civarında ev hasar gördü
23 Temmuz 1949 tarihinde Karaburun ve Çeşme çevresinde meydana gelen 6,6 büyüklüğündeki deprem, İzmir'in batı kıyılarında ve Sakız Adası'nda etkili oldu. Deprem nedeniyle Karaburun Yarımadası'nın doğu kesimindeki yerleşimler, Mordoğan çevresi ve Çeşme Yarımadası'ndaki köylerde hasar oluştu.
Deprem, İzmir'in batı kıyıları ile Ege Denizi'ndeki komşu adalarda aynı anda hasara yol açan önemli sarsıntılar arasında kaydedildi.
1955 Söke-Balat depremi İzmir'de de hissedildi
16 Temmuz 1955 tarihinde Söke-Balat çevresinde meydana gelen ve büyüklüğü farklı bilimsel kataloglarda yaklaşık 6,7 ile 6,8 arasında verilen deprem, Ege Bölgesi'nde geniş bir alanda hissedildi. Deprem özellikle Balat, Söke ve Sisam Adası'nda etkili olurken İzmir'deki bazı yapıların duvarlarında da çatlaklar meydana geldi.
AFAD'ın tarihsel deprem kayıtlarında Balat köyünde 300 evin tamamen yıkıldığı belirtiliyor. Deprem nedeniyle Büyük Menderes çevresindeki yerleşimler de hasar gördü.
1974 ve 1977 depremleri İzmir kent merkezinde hasar oluşturdu
İzmir'de 20. yüzyılın ikinci yarısında meydana gelen depremler arasında 1 Şubat 1974 tarihli sarsıntı da yer aldı. İzmir Deprem Master Planı verilerine göre 5,5 büyüklüğündeki depremde Alsancak, Konak ve Karşıyaka çevresinde 47 yapıda ağır hasar oluştu. Depremde 2 kişi hayatını kaybetti, 7 kişi yaralandı.
16 Aralık 1977 tarihinde meydana gelen 5,5 büyüklüğündeki bir başka deprem ise Alsancak, Hatay, İkiçeşmelik, Karşıyaka, Bornova, Gültepe, Gürçeşme ve Tepecik çevresinde etkili oldu. Yaklaşık 40 evde hasar meydana gelirken 20 kişi yaralandı.
1992 Doğanbey depreminde 60 yapı hasar gördü
6 Kasım 1992 tarihinde Seferihisar'ın Doğanbey bölgesinde 6,0 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi. İzmir kent merkezinde de kuvvetli şekilde hissedilen sarsıntı, özellikle Doğanbey çevresindeki yapılarda hasara neden oldu.
İzmir Deprem Master Planı'na göre deprem sonucunda yaklaşık 60 yapıda ciddi hasar meydana geldi. Sarsıntı, 20. yüzyılın son dönemlerinde İzmir'in güneybatısında kaydedilen önemli depremler arasında yer aldı.
2017 Karaburun depremi birçok kentte hissedildi
12 Haziran 2017 tarihinde Ege Denizi'nde, Karaburun açıklarında 6,2 büyüklüğünde deprem meydana geldi. AFAD verilerine göre saat 15.28'de kaydedilen depremin merkez üssü Karaburun kıyılarının yaklaşık 23 kilometre açığındaydı.
Sarsıntı başta İzmir olmak üzere İstanbul, Manisa, Aydın, Balıkesir, Çanakkale ve çevre illerde hissedildi. Karaburun açıklarında meydana gelen deprem, 21. yüzyılda İzmir ve çevresini etkileyen önemli sarsıntılardan biri olarak kayıtlara geçti.
30 Ekim 2020 depreminde 117 kişi hayatını kaybetti
İzmir'in yakın tarihindeki en büyük can kayıplarından birine neden olan deprem, 30 Ekim 2020 tarihinde meydana geldi. Saat 14.51'de Ege Denizi'nde, Seferihisar açıkları ile Sisam Adası arasında gerçekleşen depremin büyüklüğünü AFAD 6,6 olarak açıkladı. Deprem, başta Bayraklı olmak üzere İzmir'in farklı ilçelerinde hissedildi ve çok sayıda binada hasara neden oldu.
Özellikle Bayraklı'da meydana gelen bina yıkımları sonucunda çok sayıda kişi enkaz altında kaldı. Deprem sonrasında arama kurtarma ekipleri yıkılan binalarda çalışma yürüttü. Seferihisar kıyılarında ise deprem kaynaklı deniz taşkını meydana geldi.
AFAD'ın açıkladığı verilere göre depremde 117 kişi hayatını kaybetti, 1.032 kişi yaralandı. Afetin ardından İzmir genelinde geniş kapsamlı hasar tespit çalışmaları gerçekleştirildi. 30 Ekim 2020 depremi, hem can kayıpları hem de yapı hasarı bakımından İzmir'in yakın tarihindeki en ağır afetlerden biri olarak kayıtlara geçti.
