İzmir Büyükşehir Belediyesi, kentin kültürel belleğinin önemli parçalarını bir araya getiren “Belgesel Mirasın İzinde: İzmir’in Nadir Eserleri” sergisini Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi’nde ziyaretçilere açtı. Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi ile 1912 yılından bu yana kente hizmet veren İzmir Milli Kütüphane iş birliğinde hazırlanan sergide, dünya tarihinden Ege’nin denizcilik geçmişine, Osmanlı döneminden Cumhuriyet tarihine uzanan 61 nadir eser yer alıyor.
Yüzyılları, savaşları, göçleri ve değişen sınırları aşarak günümüze ulaşan eserlerin bir araya getirildiği seçki, İzmir Milli Kütüphane’nin nadir eser koleksiyonunun kapsamlı biçimde ziyaretçilerle buluşmasını sağlıyor. Sergide el yazmalarından matbu eserlere, tarihi haritalardan fotoğraf albümlerine kadar farklı dönemlere ait kaynaklar bulunuyor.
Dünyada bilinen iki nüshadan biri İzmir’de
Serginin öne çıkan parçalarından biri Düstûrnâme-i Enverî. 15. yüzyılda Enverî mahlaslı bir şair tarafından kaleme alınan eserin dünyada bilinen iki nüshasından birinin Fransa Ulusal Kütüphanesi’nde, diğerinin ise İzmir Milli Kütüphane’de bulunduğu belirtiliyor.
Kent Arşivi’nden tarihçi Selin Ezel Çakar’ın verdiği bilgiye göre 3 bin 750 beyitten oluşan manzum tarih kitabı; genel dünya tarihinin yanı sıra Aydınoğulları Beyliği ile Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminden Fatih Sultan Mehmet dönemine uzanan süreci kapsıyor. Eser özellikle Aydınoğulları Beyliği, Gazi Umur Bey’in deniz seferleri ve Ege tarihine ilişkin kayıtları nedeniyle dikkat çekiyor. Düstûrnâme-i Enverî bu yönüyle Ege’nin siyasi ve denizcilik geçmişinin yazılı tanıkları arasında bulunuyor.
Yaklaşık beş asırlık Aristoteles baskısı sergide
Koleksiyonun en eski basılı eserlerinden Aristoteles’in Toplu Eserleri de sergide ziyaretçilerin karşısına çıkan çalışmalar arasında. 1531 yılında Basel’de basılan eser, yaklaşık beş asır sonra İzmir Milli Kütüphane koleksiyonunda korunmaya devam ediyor.
APİKAM’dan Onur Eryeşil’in aktardığı bilgilere göre Aristoteles’in bilinen eserlerini içeren kitabın editörlüğünü hümanist düşünür Rotterdamlı Erasmus yaptı. Giriş bölümü Latince, ana metinleri ise Eski Yunanca olan eserde, MS 3. yüzyılda yaşamış Diogenes Laertios’un Aristoteles’in hayatını ele aldığı metin de bulunuyor. İki cilt olarak basılan çalışmanın birinci cildi sergide ziyaretçilere sunuluyor.
Kâtip Çelebi’nin İzmir haritası yüzyıllar öncesini gösteriyor
Osmanlı bilim ve düşünce tarihinin önemli isimlerinden Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ adlı eseri de özel seçkinin dikkat çeken parçaları arasında bulunuyor. Kâtip Çelebi’nin 1648 yılında yazmaya başladığı ve 1657’deki ölümüne kadar farklı dönemlerde üzerinde çalıştığı eser, dönemin coğrafi bilgisinin yanı sıra ele alınan bölgelerde yaşayan toplumlara ilişkin gözlemleri de içeriyor.
Kent Arşivi ve Müzesi arşiv biriminden Akın Onur Bazkara’nın verdiği bilgilere göre Cihannümâ’daki haritalarda İzmir merkezi ile Çeşme ve Foça görülebiliyor. Eserde İzmir’in nüfusu ve Çeşme hakkında kısa bilgiler de yer alıyor. Haritalar böylece yalnızca coğrafi sınırları değil, yüzyıllar önceki İzmir’e ilişkin kayıtları da günümüze taşıyor.
Girit’ten İzmir’e uzanan Kur’an-ı Kerim’in hikâyesi
Sergide beş farklı Kur’an-ı Kerim nüshası da yer alıyor. Bunlardan birinin geçmişi Girit’ten İzmir’e uzanan dikkat çekici bir yolculuğa dayanıyor. 1945 yılında İzmir Milli Kütüphane’ye bağışlanan nüshanın muhafazasına eklenen ve bağışçının beyanına dayanan nota göre eser, 1922’de Milli Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının ardından Girit’in Kandiye kentinde yaşanan karışıklıklar sırasında yok olmak üzereyken Latifzade Ahmet Esat Bey tarafından kurtarılarak İzmir’e getirildi.
Akın Onur Bazkara, eserin günümüze eksik ulaştığını, ilk ve son sayfalarının bulunmadığını ve surelerin özgün sıralamadan farklı şekilde dizildiğini belirtiyor. Sonradan yapılan cilt ile eksik sayfalar, eserin Girit’ten İzmir’e uzanan yolculuğunun fiziksel izleri arasında değerlendiriliyor.
Kur’an nüshalarının sayfalarında 24 ayar altın
Sergilenen Kur’an-ı Kerim nüshaları yalnızca tarihleriyle değil, hat ve tezhip sanatının örneklerini taşıyan bezemeleriyle de öne çıkıyor. Büyük bölümü 17. ve 18. yüzyıllara tarihlenen nüshalarda sure geçişlerinde özel süslemeler bulunuyor.
Bazkara’nın verdiği bilgiye göre eserlerde serlevha olarak adlandırılan bölümler ile sayfa sınırlarını belirleyen cetvel kısımlarında 24 ayar altın kullanıldı. Renkli süslemelerde de altına yer verildi. Nadir eserler, gelecek kuşaklara aktarılabilmeleri amacıyla İzmir Milli Kütüphane’de özel depolarda saklanıyor. Depolardaki nem düzeyi iklimlendirme cihazlarıyla kontrol edilerek eserlerin yıpranmasının ve biyolojik etkenlerden zarar görmesinin önüne geçilmeye çalışılıyor.
19. yüzyıl Osmanlı yaşamı fotoğraflarda
Serginin içeriği yalnızca yazılı eserlerden oluşmuyor. Sébah & Joaillier imzalı Bursa fotoğraf albümü, 19. yüzyılın ikinci yarısındaki Osmanlı yaşamını fotoğraf kareleri üzerinden günümüze taşıyor. Albümde Bursa Ulu Cami, Yeşil Cami, Yeşil Türbe ve Muradiye Külliyesi gibi yapıların restorasyonlardan önceki görünümlerinin yanı sıra çarşılar, esnaf, dönemin kıyafetleri ve çalışma yaşamına ilişkin görüntüler bulunuyor.
APİKAM Arşiv Sorumlusu Ece Aytekin’in aktardığına göre fotoğraflar, dönemin sosyal ve gündelik hayatına ilişkin önemli görsel veriler sunuyor. Sergide açık bulunan albüm sayfalarının dışında kalan fotoğraflar da dijital kiosk üzerinden incelenebiliyor.
Nutuk’un arasından Kurtuluş Savaşı haritaları çıktı
Seçkinin Cumhuriyet dönemine uzanan bölümünde Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuk’unun 1927 tarihli ilk baskılarından biri de bulunuyor. Eserin sayfaları arasından çıkan renkli haritalarda Kurtuluş Savaşı sırasında kuvvetlerin konumlandığı bölgeler ile askerî harekâtlar görülebiliyor.
APİKAM’dan Anıl Belde’nin verdiği bilgilere göre haritalarda 26 Ağustos ve 30 Ağustos harekâtlarına ilişkin kayıtlar bulunuyor. Mavi noktalar Fransız, yeşil noktalar İtalyan, kırmızı noktalar ise Yunan kuvvetlerinin bulunduğu mevkileri gösteriyor. Böylece Nutuk nüshası, metinsel içeriğinin yanı sıra savaşın askerî hareketlerini gösteren haritalarıyla da serginin Cumhuriyet tarihine ilişkin dikkat çeken parçaları arasında yer alıyor.
61 eser aynı kültürel hafızada buluştu
Düstûrnâme-i Enverî’den 1531 Basel baskısı Aristoteles’e, Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ’sından Girit’ten İzmir’e ulaştırılan Kur’an-ı Kerim’e, Osmanlı yaşamını gösteren fotoğraf albümlerinden Kurtuluş Savaşı’nın harekât haritalarına kadar farklı dönem ve coğrafyalardan gelen eserler, İzmir Milli Kütüphane koleksiyonunda aynı çatı altında korunuyor.
“Belgesel Mirasın İzinde: İzmir’in Nadir Eserleri” sergisi, farklı dönemlere ait 61 eseri tek bir kronolojik kültür yolculuğunda buluşturarak İzmir’in yalnızca kendi kent belleğini değil, Ege, Osmanlı ve Cumhuriyet tarihine uzanan yazılı mirası da görünür hale getiriyor. Sergi, Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi’nde 15 Kasım 2026 tarihine kadar ziyaret edilebilecek.
