İzmir'in en eski yerleşimlerinden Bayraklı Höyüğü'ndeki arkeolojik çalışmalar, antik Smyrna'nın şehir planlamasından ticaret yaşamına kadar uzanan geçmişini aydınlatıyor. Ege Üniversitesi adına yürütülen kazılarda, milattan önce 7. yüzyıla tarihlenen düzenli sokaklar, kamu yapıları, su kanalları ve savunma sistemleri tespit edildi. Kazı Başkanı Prof. Dr. Aylin Ümit Erdem, bulguların antik dönemde gelişmiş bir kent düzenine işaret ettiğini belirtti.
2 bin 700 yıl önce planlı kent yaşamı
Bayraklı Höyüğü'nde ortaya çıkarılan mimari kalıntılar, milattan önce 7. yüzyıldan itibaren kentte ızgara planlı bir yerleşim düzeninin kullanıldığını gösterdi. Ana caddeleri dik kesen sokaklar arasında konut, kamu yapısı ve üretim alanlarının farklı işlevlere göre konumlandırıldığı belirlendi. Prof. Dr. Aylin Ümit Erdem, bu yerleşim düzeninin daha sonraki dönemlerde Hippodamos'un adıyla anılan kent planlama anlayışının erken örneklerinden biri olduğunu aktardı.
Athena Caddesi’nin üç asırlık tarihi
Antik kentin ana ulaşım güzergâhlarından Athena Caddesi'nin, milattan önce 7. yüzyıldan 4. yüzyılın sonlarına kadar aynı doğrultuda kullanıldığı belirlendi. Doğudaki anıtsal giriş kapısına bağlanan cadde, adını Athena Tapınağı'ndan alıyor. Kazılarda tek ve çok odalı megaron yapılar, oval planlı bir ev, toplantı alanları ve kamu yapıları tespit edildi. Milattan önce 7. yüzyıldan itibaren kullanılan, 6x10 sütunlu Athena Tapınağı da Batı Anadolu'nun erken taş tapınak örnekleri arasında değerlendiriliyor.
Harçsız surlarda mühendislik hesabı
Smyrna'nın savunma sisteminde milattan önce 9, 8 ve 7. yüzyıllara tarihlenen üç ayrı yapı evresi belirlendi. Prof. Dr. Erdem, savunma duvarlarının harç veya beton kullanılmadan, taş blokların birbirine kilitlenmesiyle inşa edildiğini bildirdi. Özellikle milattan önce 7. yüzyıldaki yapılarda taşların daha sıkı yerleştirildiği ve duvarları güçlendirmek amacıyla eğim uygulandığı tespit edildi. Doğu savunma hattında ise tek kuleyle desteklenen ve rampalı yolla kente bağlanan anıtsal giriş kapısı ortaya çıkarıldı.
Antik kentte atık su kanalları
Kazılarda evlerin içinden geçen atık su kanalları ve anıtsal giriş kapısının altındaki büyük su kanalı da belgelendi. Yerleşimin doğu kesimindeki teras duvarlarının ise Meles Çayı'nın taşıdığı alüvyonların etkili olduğu bölgede su baskınlarını önlemek amacıyla yapılmış olabileceği değerlendiriliyor.
5 bin yıllık gümüş takı hazinesi
Bayraklı Höyüğü'nde 2019 yılında gerçekleştirilen kazılarda, Erken Tunç Çağı'na ait bir yapının taban köşesinde yaklaşık 406 gram ağırlığında gümüş takı topluluğu bulundu. Bir çömlek içerisinde ele geçirilen hazinede spiral yüzükler, alın bantları ve granül tekniğiyle hazırlanmış takılar yer aldı. Prof. Dr. Erdem, Troya hazineleriyle benzerlik gösteren buluntuların, Smyrna'nın erken dönemlerdeki değerli maden işçiliği ve ekonomik ilişkilerini anlamak açısından önemli olduğunu belirtti. Takıların İzmir'in en eski kuyumculuk faaliyetlerine ilişkin veriler arasında değerlendirilebileceğini ifade etti.
Antik İzmir'de deniz ürünleri tüketiliyordu
Kazılarda bulunan buğday, arpa, hayvan kemikleri, öğütme taşları ve depolama kapları, Smyrna'da tarım ve hayvancılığın beslenme düzenindeki yerini ortaya koydu. Ocaklarda ve küllü alanlarda tespit edilen yanmış deniz kabukları, antik kent sakinlerinin deniz ürünleri de tükettiğini gösterdi. Akdeniz kökenli bazı türlerin bulunması ise farklı bölgelerle kurulan bağlantılara ilişkin veriler sundu. Pişmiş toprak ve taş ağırşaklar ile dokuma ağırlıkları da kentte dokumacılık faaliyetlerinin yürütüldüğünü ortaya koydu. Arkeolojik bulgular, Smyrna'nın Anadolu iç kesimleri, Ege adaları, Kıta Yunanistan, Balkanlar ve Levant kıyılarıyla ticari ilişkiler kurduğuna işaret ediyor.
Homeros’un yaşadığı kent
Smyrna, İlyada ve Odysseia destanlarıyla tanınan Homeros'la ilişkilendirilen yerleşimler arasında bulunuyor. Bazı antik çağ yazarlarının Homeros'un milattan önce 8. yüzyılda Meles kıyısındaki Smyrna'da yaşadığını aktardığını belirten Prof. Dr. Erdem, bu dönemde kentin Bayraklı Höyüğü'nde bulunduğunu, Kadifekale çevresine taşınmasının ise daha sonraki yüzyıllarda gerçekleştiğini ifade etti.
2026 kazıları kentin kuruluş tarihini aydınlatıyor
Smyrna'da 2026 yılı kazıları, Tunç Çağı yerleşimi, milattan önce 4. yüzyıla ait büyük kamu yapısı ve kuzey savunma hattında sürdürülüyor. Son yıllarda milattan önce üçüncü binyıla uzanan tabakalara ulaşıldığını belirten Prof. Dr. Erdem, daha önce iki evreli olduğu düşünülen Erken Tunç Çağı yerleşiminde altı ayrı mimari evrenin belirlendiğini bildirdi. Yerleşimin tarihlendirilmesinde radyokarbon analizlerinden yararlanıldı. Yeni çalışmalarla kentin kuzey, güney ve batı savunma hatlarına ilişkin eksik verilerin tamamlanması ve antik yerleşimin sınırlarının belirlenmesi hedefleniyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın izniyle Ege Üniversitesi adına yürütülen kazılar, İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından 2014 yılından bu yana destekleniyor.
