Bergama’nın en gelişmiş el sanatları arasında yer alan el halıcılığı, yünden ip hazırlanmasından kök boyayla renklendirmeye, Gördes-Türk düğümünden halıların taşıdığı motif ve öykülere kadar uzanan geleneksel üretim süreciyle dikkat çekiyor. Geçmişte Avrupa’da da büyük ilgi gören Bergama halıları, bugün ilçenin bazı köylerinde dokunmaya devam ediyor.
Bergama’da dokumacılık geleneği sürüyor
İzmir’in Bergama yöresinde halı, kilim, çuval, heybe ve seccade gibi yünlü dokumalar, yöresel olarak “ıstar” adı verilen el tezgahlarında üretiliyor. Bölgenin geleneksel el sanatları içinde önemli bir yere sahip olan dokumacılığın temel malzemesini ise koyundan yapağı halinde elde edilen yün oluşturuyor.
Yünler çeşitli işlemlerden geçirilerek eğriliyor ve bükülerek ip haline getiriliyor. Hazırlanan yün ipler, doğada bulunan çeşitli bitkilerden elde edilen kök boyalar kullanılarak renklendiriliyor. Bu yöntemle hazırlanan iplerin, Bergama halılarının canlı renklerini ve parlaklığını uzun süre korumasında önemli bir yere sahip olduğu belirtiliyor.
Bergama halılarının belirgin özelliklerinden biri de dokuma tekniği. Halılar Gördes-Türk düğümü kullanılarak dokunuyor. Bu dokuma biçimi halıların sağlamlığını öne çıkaran özelliklerden biri olarak gösteriliyor. Geleneksel üretim günümüzde de Bergama’nın bazı köylerinde sürdürülüyor.
Bergama halıları Avrupa’da da ilgi gördü
Bergama halıları özellikle 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yoğun ilgi gördü. Halılar Avrupa’da soylu aileler ve koleksiyonerlerin yanı sıra kiliselerde de kendisine yer buldu.
Avrupalı ressamların tablolarında Bergama halılarına yer vermesi ise bu dokuma geleneğinin farklı bir alanda tanınmasını sağladı. Bazı Bergama halısı kompozisyonları, eserlerinde bu halıları kullanan ressamların isimleriyle anılmaya başladı.
Bergama halıları erken ve geç dönem olmak üzere iki dönemde, toplam 18 alt başlık altında sınıflandırılıyor. Bölgesel sınıflandırmada ise Yağcıbedir, Karadağ, Kozak ve Yuntdağı olmak üzere dört farklı bölge öne çıkıyor.
Bergama halılarında motiflerin yanında öyküler de var
Bergama halıları yalnızca renkleri, dokuma biçimleri ve özellikleriyle değil, kuşaktan kuşağa aktarılan öyküleriyle de dikkat çekiyor. Bu örnekler arasında özellikle “Kız Bergama” adıyla bilinen halı bulunuyor.
Yağcıbedir Aşireti tarafından dokunan Kız Bergama halısına ilişkin günümüze kadar ulaşan söylence, Bergama ile Dikili arasında yaşayan bir Türkmen aşiretinde geçen olayları anlatıyor.
Söylenceye göre aşiret beyinin oğlu, obadan bir kızı su başında görerek beğenir. Kız da gence ilgi duyar ancak olayın duyulması halinde babasının obadaki onurunun kırılacağını düşünerek bulunduğu yeri terk eder. Yaşananlar kısa süre içinde obada yayılır.
Bergama halısının hikayesi
Aşiret beyi, kız tarafına elçiler gönderir ancak yaşananların bir onur meselesine dönüşmesi nedeniyle elçiler geri çevrilir. Devam eden anlaşmazlıkların ardından oba ikiye bölünür.
Gerilim daha sonra kız ve oğlan tarafı arasında kanlı bir kavgaya dönüşür. Kavgada aşiret beyinin oğlu hayatını kaybeder. Olayların daha fazla büyümemesi için oğlan tarafı topluca Sındırgı’ya göçerken kız tarafı Bergama’da kalır.
Söylenceye göre sevdiği kişiden sonsuza kadar ayrılmak zorunda kalan genç kız, yaşadığı acıyı dokuduğu halıya aktarır. Bu hikayenin ardından söz konusu halı “Kız Bergama” adıyla anılmaya başlar.
