1922 yılında yaşanan büyük yangın, İzmir’in mimari ve kültürel dokusunda önemli değişikliklere yol açtı. Yangından önce kentin farklı mahallelerinde bulunan çok sayıda Ortodoks Rum ve Ermeni kilisesi de bu süreçte ortadan kalktı ya da ağır hasar gördü. Bir bölümü inşa edildikleri mahallelere adını verirken bazıları dönemin dini yaşamının yanı sıra sosyal hayatında da önemli işlevler üstlendi. Bazı kiliseler tamamen ortadan kalkarken, Saint Elie ve Saint Giovanni gibi yapılardan kalan fiziksel izler bugün de farklı noktalarda varlığını sürdürüyor.
Aya Yorgi Kilisesi
1922 yılındaki büyük yangından önce kendi adını taşıyan mahallede bulunan Aya Yorgi Kilisesi, Ortodoks Rum cemaatine ait yapılardan biriydi. Aya Yorgi Mahallesi, 1885 yılında İzmir’de muhtarlık teşkilatının kurulması sırasında var olduğu bilinen Rum mahalleleri arasında yer alıyordu.
XVII. yüzyılda inşa edilen Aya Fotini Kilisesi ile yaklaşık aynı dönemlerde yapıldığı bilinen Aya Yorgi Kilisesi, dönemin İzmir’indeki ikinci büyük Rum kilisesi olarak biliniyordu. Kilise, 1922 yangını öncesinde kentin önemli dini yapıları arasında yer alıyordu.
Aya Dimitri Kilisesi
Aya Dimitri Kilisesi, 1922 yangınında yok olan Ortodoks Rum kiliselerinden biriydi. Kilise, dönemin en kalabalık Rum mahallelerinden biri olarak belirtilen Aya Dimitri Mahallesi’nde bulunuyordu.
Adını bulunduğu mahalleden alan yapı, bölgede yaşayan Rum cemaatinin dini yaşamının önemli merkezleri arasında yer alıyordu. Aya Dimitri Mahallesi de kiliseyle birlikte büyük yangından ağır şekilde etkilenen bölgelerden biri oldu.
Aya Konstantin Kilisesi
Tepecik’te bulunan Aya Konstantin Kilisesi, yalnızca dini işleviyle değil, farklı amaçlarla kullanılmasıyla da dikkat çeken yapılardan biriydi. Ortodoks Rum Kilisesi olan yapı, XX. yüzyılın başlarında öksüz çocuklar için yuva olarak da kullanıldı.
Cumhuriyet Dönemi’nde ise kilise binasının okul olarak kullanıldığı belirtiliyor. Aya Konstantin Kilisesi, 1922 yılındaki büyük yangında yok olan tarihi yapılar arasında yer aldı.
Saint Elie Kilisesi
Saint Elie Kilisesi, diğer adıyla Profitis İlios Kilisesi, 1922 yangınından önce Aya Anna Vadisi olarak bilinen ve günümüzde Yeşildere adıyla anılan bölgede bulunan bir Ortodoks Rum Kilisesi'ydi.
Kilisenin bulunduğu tepede Aziz Elie’ye ait olduğu düşünülen bir ikonanın bulunması nedeniyle yapının Saint Elie adıyla anıldığı belirtiliyor. Kilisenin yıkıntıları günümüzde Yeşildere’deki askeri arazi içerisinde bulunuyor. Yapıyla ilgili restorasyon çalışmalarının başlatıldığı da aktarılıyor.
Saint Etienne Kilisesi
Saint Etienne Kilisesi, 1922 yangınından önce Ermeni mahallesinde bulunan Ortodoks Ermeni kilisesiydi. Yapı, günümüzde Gazi Bulvarı’nın Çankaya’ya yakın bölümüne denk gelen bölgede yer alıyordu. Kilisenin bahçesinde Metropolit binası da bulunuyordu.
1922 yangınının kilisenin hemen yakınında bulunan bir evde başladığı belirtiliyor. Kilise geniş bir alanın ortasında bulunduğu için tamamen yanmadı ancak büyük hasar gördü. Yapının geriye kalan bölümleri ise Cumhuriyet Dönemi’nde yıkıldı.
Saint Giovanni Kilisesi
Aya Yani Kilisesi olarak da bilinen Saint Giovanni Kilisesi, 1922 yangınından önce Aya Yani Mahallesi’nde bulunan Ortodoks Rum kiliselerinden biriydi.
1818 yılında inşa edilen yapı, hem Aya Yani hem de Saint Giovanni adıyla anılıyordu. Kilisenin kalıntılarının günümüzde Agora semtindeki Sakarya Mahallesi’nde bulunan İsmet Paşa İlköğretim Okulu avlusunda yer aldığı belirtiliyor. Bu yönüyle yapı, günümüze fiziksel izleri ulaşan kiliselerden biri olarak öne çıkıyor.
Saint Apotre Kilisesi
Günümüze ulaşmayan Saint Apotre Kilisesi, Konak ilçesindeki Kemeraltı semtinde, 872 Sokak numara 52’de bulunuyordu.
Bazı kaynaklara göre Saint Apotre Kilisesi’nin temelleri üzerine 1636 yılında Bıyıklı Süleyman Ağa tarafından Kestane Pazarı Camisi yaptırıldı. Caminin, zemindeki dükkânların üzerine yapılan ve “fevkani” olarak adlandırılan yapı biçiminde inşa edildiği belirtiliyor.
