İzmir'in kültür ve sanat tarihinde önemli bir yere sahip olan Elhamra Sahnesi, kuruluşunun 100. yılını geride bıraktı. İzmir Milli Kütüphane'nin faaliyetlerine ekonomik kaynak oluşturmak amacıyla 1926 yılında sinema olarak hizmete açılan tarihi bina, geçen bir asır boyunca farklı sanat dallarına ev sahipliği yaptı. Sinema salonu olarak başlayan yolculuğunu opera ve bale gösterileriyle sürdüren Elhamra, bugün de İzmir'in sanat yaşamına katkıda bulunmaya devam ediyor.
Elhamra Sahnesi'nin geçmişi, İzmir Milli Kütüphane'nin kuruluş süreciyle doğrudan bağlantılı. 1912 yılında bir sivil girişim tarafından Salepçioğlu Hacı Ahmet Konağı'nın selamlık bölümünde kurulan kütüphane için ilerleyen yıllarda bağımsız bir bina yapılması kararlaştırıldı. İnşaatın finansmanını sağlamak amacıyla konağın bahçesine bir sinema salonu yapılması planlandı.
Temeli 1915 yılında atıldı
Mimar Tahsin Sermet tarafından hazırlanan proje doğrultusunda Milli Kütüphane ve sinema binasının temeli 1915 yılında atıldı. Ancak Birinci Dünya Savaşı nedeniyle inşaat çalışmalarına ara verildi. İzmir'in kurtuluşunun ardından yeniden başlayan çalışmalar sonucunda sinema binası 1926 yılında tamamlandı. Elhamra Sineması adıyla hizmet vermeye başlayan yapı, ilerleyen dönemlerde Milli Kütüphane Sineması ve Milli Kütüphane Tiyatrosu isimleriyle de anıldı. Sinema gösterimlerinin yanı sıra çok sayıda müzisyenin konser verdiği salon, zaman içerisinde İzmir'in önemli kültürel mekânlarından biri haline geldi.
Televizyonun yaygınlaşmasıyla sinemaya gösterilen ilginin azalması ve kira gelirlerinin yetersiz kalması, binanın kullanımında değişikliğe gidilmesine neden oldu. Tarihi yapı, 1978 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığına kiralandı. Bakanlık tarafından gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarının ardından Elhamra Sahnesi, 1982 yılında İzmir Devlet Opera ve Balesi tarafından kullanılmaya başlandı.
Türkiye ve dünya prömiyerlerine ev sahipliği yaptı
Elhamra Sahnesi, opera ve bale gösterilerinin düzenlendiği bir merkez haline gelmesinin ardından önemli sanat eserlerinin ilk gösterimlerine ev sahipliği yaptı. Richard Strauss'un "Ariadne auf Naxos", Giuseppe Verdi'nin "Simon Boccanegra" ve Wolfgang Amadeus Mozart'ın "Idomeneo" operalarının Türkiye prömiyerleri bu sahnede gerçekleştirildi.
Bunun yanında Tevfik Akbaşlı'nın "Muhteşem Süleyman", Ruperto Chapi'nin "La Muerte de Garcilaso" ve Selman Ada'nın "Mavi Nokta" operaları da dünya prömiyerlerini Elhamra'da yaptı. Can Atilla'nın "Kerbela Balesi" ile Tevfik Akbaşlı'nın "Kösem Sultan" baleleri de ilk kez bu tarihi sahnede sanatseverlerle buluştu. Günümüzde İzmir Devlet Opera ve Balesinin eserlerine ev sahipliği yapmayı sürdüren Elhamra Sahnesi, İzmir Büyükşehir Belediyesinin düzenlediği sanat organizasyonlarında da kullanılmaya devam ediyor.
Neoklasik mimarisiyle dikkat çekiyor
Elhamra Sahnesi, kültür ve sanat alanındaki geçmişinin yanı sıra mimari özellikleriyle de İzmir'in tarihi yapıları arasında yer alıyor. Neoklasik tarzda inşa edilen iki katlı bina, kubbeli yapısı, kemerli pencereleri, bitkisel süslemeleri ve çini panolarıyla öne çıkıyor. Dış cephesinde kesme taş ve mermer kullanılan yapıda, aslan ayağını andıran taş motifler de bulunuyor.
Binanın iç mekânında yer alan sanat eserleri ise Elhamra'nın tarihsel ve kültürel kimliğinin önemli parçalarını oluşturuyor. Fotoğrafçı ve ressam Jean Weinberg tarafından hazırlanan oval çerçeveli iki Atatürk yağlı boya portresi salonun duvarlarında sergileniyor. Ressam Naci Kalmukoğlu'nun hazırladığı dört ayrı panoda ise "Madam Butterfly", "Rigoletto", "Figaro'nun Düğünü" ve "Saraydan Kız Kaçırma" operalarından sahneler resmediliyor.
Atatürk Elhamra'da üç kez film izledi
Elhamra Sahnesi, Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki bazı önemli gelişmelere de tanıklık etti. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, tarihi salonun özel izleyiciler için tasarlanan localarında üç kez film izledi. Ayrıca 1926 yılında Atatürk'e yönelik İzmir'de planlanan suikast girişimine ilişkin davanın ilk duruşmaları da Elhamra binasında gerçekleştirildi. Yapı, sinema ve sanat gösterimlerinin yanı sıra Türkiye'nin siyasi ve hukuki tarihindeki önemli olaylardan birinin yaşandığı mekânlar arasında da yer aldı.
İzmir'de ilk sesli film Elhamra'da gösterildi
İzmir Milli Kütüphane Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Ulvi Puğ, Elhamra Sahnesi'nin İzmir açısından taşıdığı kültürel öneme dikkat çekti. Elhamra ve Milli Kütüphane binalarını kentin önemli simgeleri arasında değerlendiren Puğ, her iki yapının da İzmirlilerin oluşturduğu sivil girişimin ürünü olduğunu vurguladı. Puğ, İzmir'deki ilk sesli film gösteriminin de Elhamra'da gerçekleştirildiğini belirterek, "The Jazz Singer" filminin bu salonda izleyiciyle buluştuğunu ifade etti. Elhamra Sahnesi'nin sinema olarak inşa edilmesine rağmen opera ve bale kültürünün gelişmesine de katkı sağladığını anlatan Puğ, yapının tarihsel değerini şu sözlerle değerlendirdi:
"İzmir'in yüzük taşı niteliğinde iki bina Elhamra ve Milli Kütüphane binası. Binayı seyretmek bile ayrı bir keyif. Bir de kültür hafif ateşle demlenen bir kurumdur. Sinema olarak yapılsa bile opera ve bale kültürünün demlenmesine de hizmette bulunmuştur."
Elhamra'nın devlet tarafından değil, İzmirlilerin oluşturduğu bir sivil toplum girişimiyle hayata geçirildiğini hatırlatan Puğ, kütüphane ile sanat sahnesinin bir asırdır bilim ve kültür alanında faaliyetlerini sürdürdüğünü belirtti.
Sanatçılar için tarihi atmosferiyle öne çıkıyor
İzmir Devlet Opera ve Balesi sanatçısı ve Dokuz Eylül Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Opera Anasanat Dalı Öğretim Görevlisi Aytül Büyüksaraç da Elhamra Sahnesi'nin sanatçılar açısından özel bir yere sahip olduğunu söyledi. Tarihi sahnede performans sergilemenin kendisine evinde olduğu hissini verdiğini belirten Büyüksaraç, salonun akustik özelliklerine dikkat çekti. Elhamra'nın Türkiye'deki opera sahneleri arasında farklı bir niteliğe sahip olduğunu savunan Büyüksaraç, "Türkiye'de iddia ediyorum ki hiçbir operada olmayan bir akustik niteliğe sahip." ifadelerini kullandı.
Elhamra Sahnesi'nin yalnızca profesyonel sanatçılara değil, sanat eğitimine başlayan çocuklara da ev sahipliği yaptığını anlatan Büyüksaraç, çocuk korosu ve bale çalışmalarında burada sahne alan birçok gencin ilerleyen yıllarda konservatuvar eğitimi aldığını ve sanatçı olduğunu belirtti. Büyüksaraç, geçmişte Elhamra'da ilk kez sahneye çıkan bazı gençlerle bugün aynı sahneyi paylaştıklarını dile getirerek, tarihi yapının yeni sanatçıların yetişmesine sağladığı katkıya işaret etti.
Modern salonlarda kullanılan malzemelerin Elhamra'nın geçmişten gelen atmosferini oluşturamayacağını ifade eden Büyüksaraç, salonun hem sanatçılar hem de izleyiciler açısından kendine özgü bir niteliğe sahip olduğunu vurguladı. 1926 yılında Milli Kütüphane'ye gelir sağlamak amacıyla kapılarını açan Elhamra Sahnesi, yüzüncü yılında opera, bale ve farklı kültür sanat etkinlikleriyle İzmir'in sanat yaşamındaki varlığını sürdürüyor.
