İran’ın, savaş ihtimali halinde Hürmüz Boğazı’nı kapatabileceğine yönelik açıklamaları küresel enerji piyasalarında yeniden alarm zillerini çaldı. Basra Körfezi ile Umman Körfezi’ni birbirine bağlayan bu dar su yolu, dünya enerji arzının en kritik geçiş noktalarından biri olarak kabul ediliyor. Günlük yaklaşık 20 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü bu boğazdan geçiyor. Bu miktar, küresel petrol ticaretinin yaklaşık beşte birine karşılık geliyor.
Hürmüz Boğazı Neden Bu Kadar Kritik?
En dar noktası yaklaşık 40 kilometre olan Hürmüz Boğazı, büyük tankerlerin geçiş yapabildiği sınırlı bir deniz koridoruna sahip. Fiili olarak güvenli geçiş alanı yaklaşık 10 kilometrelik bir şeritle sınırlı. Bu da bölgeyi askeri ve jeopolitik açıdan son derece hassas hale getiriyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve İran başta olmak üzere Körfez üreticileri petrol ihracatlarının büyük bölümünü bu rota üzerinden gerçekleştiriyor. Sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatında da benzer bir yoğunluk söz konusu.
İran Gerçekten Kapatabilir mi?
Uzmanlara göre İran’ın boğazı tamamen ve uzun süreli kapatması zor; ancak geçici olarak aksatması mümkün. İran Devrim Muhafızları’nın elinde hızlı saldırı botları, deniz mayınları, gemisavar füzeler ve küçük denizaltılar bulunuyor. Geçmişte İran-Irak Savaşı sırasında tanker savaşları yaşanmış, mayınlar ve füze saldırılarıyla sigorta maliyetleri ciddi biçimde artmıştı. İran’ın uygulayabileceği olası senaryolar şunlar olabilir:
- Seyir yasağı ilanı
- Gemilere uyarı ateşi
- Seçici tanker müdahaleleri
- Deniz mayınları döşenmesi
- Füze tehdidi ve askeri taciz
Ancak ABD ve müttefiklerinin deniz gücü dikkate alındığında, uzun süreli tam ablukanın askeri karşılık doğuracağı ve hızlı müdahaleyle geçişin yeniden sağlanabileceği değerlendiriliyor.
Petrol Fiyatları Nasıl Etkilenir?
Hürmüz Boğazı’nda yaşanacak ciddi bir aksama, petrol fiyatlarında anında sert yükselişe yol açabilir. Küresel piyasalarda arz şoku algısı oluşması halinde Brent petrolün kısa sürede çift haneli oranlarda artması mümkün. Sigorta primleri, navlun maliyetleri ve enerji ithalat faturaları hızla yükselebilir. Bu durum özellikle enerjiye bağımlı ekonomilerde enflasyonist baskıyı artırır. Küresel büyüme üzerinde de aşağı yönlü risk oluşur.
En Çok Hangi Ülkeler Etkilenir?
ABD Enerji Bilgi İdaresi verilerine göre boğazdan geçen petrolün yaklaşık yüzde 80’inden fazlası Asya pazarlarına gidiyor. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore en büyük ithalatçılar arasında.
- Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı konumunda.
- Hindistan Körfez kaynaklarına yüksek oranda bağımlı.
- Japonya ve Güney Kore enerji güvenliği açısından hassas ülkeler.
ABD’nin Körfez’den ithalatı geçmişe kıyasla azalmış olsa da küresel fiyat artışı Amerikan ekonomisini dolaylı olarak etkiler. Avrupa’nın payı daha sınırlı olsa da enerji piyasalarındaki fiyat şokundan kaçınması mümkün değil.
Alternatif Rotalar Yeterli mi?
- Körfez ülkeleri son yıllarda alternatif ihracat hatları geliştirdi.
- Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz’e uzanan boru hattı,
- BAE’nin Fujairah Limanı’na uzanan hattı,
- İran’ın Umman Körfezi’ne bağlanan Goreh-Jask hattı
kısmi bypass imkânı sağlıyor. Ancak mevcut kapasite, Hürmüz’den geçen toplam hacmin tamamını karşılamaktan uzak. Kullanılmayan boru hattı kapasitesinin günlük yaklaşık 2,5–3 milyon varil seviyesinde olduğu tahmin ediliyor; bu da toplam geçiş hacminin küçük bir kısmına denk geliyor.
Çin Faktörü ve Diplomasi
Çin, Hürmüz’den geçen petrolün en büyük müşterisi. İran petrolünün önemli bölümünü indirimli fiyatla satın alan Pekin, boğazın kapanmasından en fazla zarar görecek ülkelerden biri olur. Bu nedenle Çin’in diplomatik ağırlığını devreye sokarak gerilimi düşürmeye çalışması beklenebilir. Enerji analistleri, İran’ın böyle bir adım atması halinde en büyük ekonomik zararı kendi ihracat gelirlerinde yaşayacağını ve müttefiklerine de zarar vereceğini vurguluyor.
Küresel Senaryo: Zincirleme Etki
Hürmüz Boğazı’nın kapanması:
- Petrol fiyatlarını sert yükseltir
- Küresel enflasyonu tetikler
- Deniz taşımacılığı maliyetlerini artırır
- Finans piyasalarında dalgalanmaya yol açar
- Jeopolitik risk primini yükseltir
Kısacası bu senaryo yalnızca bölgesel değil, küresel ekonomik bir kriz potansiyeli taşır.
İran’ın Hürmüz Boğazı’nı tamamen kapatması düşük olasılık olarak görülse de, geçici bir aksama dahi küresel enerji piyasalarında ciddi şok etkisi yaratabilir. Bölgedeki askeri ve diplomatik dengeler, enerji güvenliği açısından belirleyici olmaya devam ediyor. Hürmüz, yalnızca bir deniz geçidi değil; küresel ekonominin nabzının attığı stratejik bir arter konumunda.
