Yüksek enflasyon ve peş peşe gelen zamlar, Türkiye’nin köklü hayır geleneklerinden biri olan lokma ikramını da derinden etkiledi. İzmir’de cenazelerin, mevlitlerin, kandillerin ve adakların vazgeçilmezi olan hayır lokmasının maliyeti son yıllarda katlanarak arttı. Bir dönem 1000 kişilik lokmanın yaklaşık 1000 liraya hazırlanabildiği kentte bugün aynı ikram için 12-13 bin lira ödenmesi gerekiyor. Bir yandan vatandaşlar sevdiklerinin hayrını yerine getirmeye çalışırken diğer yandan ekonomik koşullar nedeniyle lokma organizasyonlarının kapsamını küçültüyor ya da ertelemek zorunda kalıyor. Hem toplumsal dayanışmanın hem de paylaşma kültürünün önemli bir simgesi olan lokma geleneği, yükselen maliyetlerin gölgesinde varlığını sürdürmeye çalışırken, sektör temsilcileri girdi fiyatlarındaki artışın bu hızla devam etmesi halinde daha fazla işletmenin faaliyetini sonlandırabileceği uyarısında bulunuyor.
‘Zarar ediyoruz’
Şu anda 1000 kişilik lokmanın 12-13 bin liraya döküldüğünü belirten lokma firması sahibi Metin Köroğlu, “Çünkü artık sadece malzemeyi alıp lokmayı yapmakla iş bitmiyor. En az bir usta ve bir yardımcı personel olmak üzere 2 kişiyi göndermek zorundasınız. Bunun yanında kamyonetin yakıtı, gidilecek mesafeye göre yol masrafı, kullanılan ekipmanlar ve diğer tüm giderleri de hesaplamak zorundayız. Geçen yıl aynı işi yaklaşık 8 bin liraya yapabiliyorduk. 2024’te ise 1000 kişilik lokmanın maliyeti 5-6 bin lira seviyelerindeydi. Yaklaşık 5-6 yıl önce ise 1000 liraya döküyorduk. Ama o dönemde kullandığımız unun çuvalı 360 lirayken bugün 2 bin liraya kadar yükseldi. Daha önce 70 liraya aldığımız tüp gaz bugün 1400 liraya çıktı. Buna rağmen fiyatlarımızı aynı oranda artırabilmemiz de mümkün olmuyor. Çünkü vatandaşın alım gücü ortada. Çoğu zaman kazanç elde etmek yerine ayakta kalmaya çalışıyoruz. Bu nedenle sektörde uzun yıllardır bu işi yapan birçok arkadaşımız işini bırakmak zorunda kaldı. Bizler de ayakta durmakta zorlanıyoruz” diye konuştu.
‘Hizmet maliyeti de var’
Lokma maliyetlerindeki artışı değerlendirirken yalnızca un, yağ ve şeker gibi gıda ürünlerine odaklanmamak gerektiğini belirten Ekonomist Dr. Ayhan Bülent Toptaş, “Burada iki farklı enflasyonun etkisi aynı anda hissediliyor. Bir tarafta gıda enflasyonu var, diğer tarafta ise hizmet enflasyonu. Vatandaşın ödediği fiyat, sadece kullanılan malzemelerin değil, aynı zamanda hizmet maliyetlerinin de bir toplamı. Geçen yıl yaklaşık 8 bin liraya hazırlanan bin kişilik bir lokmanın bugün 12 bin liraya ulaşması yaklaşık yüzde 50’lik bir artış anlamına geliyor. Lokma fiyatlarındaki yükseliş, genel fiyat seviyesindeki artışın doğal bir yansıması olarak karşımıza çıkıyor. Ancak burada asıl üzerinde durulması gereken konu fiyatların yükselmesi değil, vatandaşın gelirinin aynı hızda artmaması. Eğer ücretler ve maaşlar da maliyetler kadar yükselseydi bugün bu rakamlar bu kadar dikkat çekmeyebilirdi” dedi.
‘Yardımlaşmanın simgesi’
Özellikle sabit gelirli vatandaşın satın alma gücünün son yıllarda sürekli gerilediğini aktaran Toptaş, “Hayır lokması, toplumumuzda sadece bir tatlı değil; paylaşmanın, dayanışmanın ve manevi değerlerin simgesidir. İnsanlar yıllardır sevdiklerinin ardından dua etmek, adaklarını yerine getirmek ya da hayır yapmak amacıyla lokma döktürüyor. Ancak bugün birçok aile, bu geleneği yaşatmadan önce bütçesini hesaplamak zorunda kalıyor. Eskiden kolaylıkla gerçekleştirilebilen bir hayır organizasyonu, artık ciddi bir maliyet kalemine dönüşmüş durumda. Ekonomik açıdan bakıldığında bu durum yalnızca bir sektörün yaşadığı maliyet artışını göstermiyor. Aynı zamanda enflasyonun toplumun sosyal ve kültürel yaşamına nasıl sirayet ettiğini de ortaya koyuyor. İnsanlar hayır yapmayı, paylaşmayı ve geleneklerini sürdürmeyi bile ekonomik imkânlarına göre planlamak zorunda kalıyor” ifadelerini kullandı.
‘Küçük ölçekte oluyor’
Son yıllarda yaşanan yüksek maliyet artışları, lokma fiyatlarına da kaçınılmaz olarak yansımasına rağmen ancak bu artışlar vatandaşın gelirinin artmasın aynı oranda yansımadığını belirten Tüketiciyi Koruma Derneği (TÜKODER) Genel Başkanı Aziz Koçal, “Geçmişte hiç düşünmeden yerine getirilen bir hayır geleneği bugün birçok aile tarafından erteleniyor ya da daha küçük ölçekte gerçekleştiriliyor. Maliyetlerin artması nedeniyle eskisi kadar yaygın lokma döktüren olmadığı sahalarda gözlemleniyor. Geçmişte bin veya birkaç bin kişilik lokma döktüren ailelerin bugün daha sınırlı sayıda kişiye ikram yapmayı tercih ediyor. Bazıları ise aile içinde veya yakın çevresiyle daha küçük organizasyonlar yaparak geleneği sürdürmeye çalışıyor” şeklinde konuştu. Bazı vatandaşların lokma yerine pilav, helva, çorba, su, meyve suyu veya paketli ikramlar gibi daha ekonomik alternatifleri tercih ettiğini vurgulayan Koçal şöyle konuştu: “Ancak ekonomik gerekçelerle merdiven altı üretim yapan kişi veya işletmelerden hizmet alınması kesinlikle doğru değil. Hayır yapalım derken insanların sağlığını tehlikeye atmamak gerekir. Gıda güvenliği hiçbir zaman maliyet hesabına feda edilmemeli. Bir toplumda insanların ibadetlerini, hayırlarını ve geleneklerini yerine getirirken bile maliyet hesabı yapmak zorunda kalması, alım gücündeki erimenin açık göstergesidir.”
