Saat dokuzu beş geçiyor. Siren çalıyor. Elinde poşetlerle yürüyen biri duruyor. Bir dükkânın önünde kepengi kaldıran adam elini çekiyor. Yanınızdaki çocuk önce size, sonra sokağa bakıyor. Biraz önce herkes bir yere yetişiyordu. Şimdi kimse yürümüyor.

Peki o bir dakika içinde aklınıza ne geliyor?

Belki Atatürk’ün bir fotoğrafı. Belki ilkokul bahçesi. Belki de fotoğrafla, törenle hiç ilgisi yokmuş gibi görünen bir ayrıntı. Kasım sabahı üşüyen elleriniz. Sıraya girerken montunuzun fermuarını çeken anneniz. Yıllardır yüzünü görmediğiniz bir öğretmenin sesi.

Aynı sireni duyuyoruz. Ama hepimiz aynı yere gitmiyoruz.

Bunu en iyi eski bir şarkı çaldığında anlıyoruz galiba. Markette alışveriş yapıyorsunuz. Domates alacaksınız. Hoparlörden yıllardır duymadığınız bir şarkı geliyor. Daha nakarat başlamadan kendinizi bir yaz akşamında buluyorsunuz. Arabanın camı açık. Yanınızda kimin oturduğunu bile hatırlıyorsunuz. Üstelik biraz önce o yaz akşamını düşünmek için hiçbir nedeniniz yoktu.

Bu yıl yayımlanan bir araştırmada, insanlara gençlik dönemlerinden popüler şarkıların kısa bölümlerini dinletmişler. Birinde şarkının özgün kaydı var. Diğerinde yalnızca müzik ya da yalnızca sözler. Bir başka denemede ekranda şarkının ve söyleyen kişinin adı yazıyor. İlk deneyde en çok kişisel anıyı çağıran, şarkının özgün kaydı olmuş. Araştırmacılar bir şey daha fark etmişler. Hatırlanan olaylar çoğu zaman şarkının popüler olduğu döneme yakınmış. Yani bir şarkı, hafızamıza kabaca bir adres verebiliyor. Hangi sokağa gireceğimiz ise biraz da bizim hikâyemize bağlı.

Tiyatroda da sesle buna benzer bir şey yaparız. Sahne karanlıktır. Bir radyo açılır. Önce cızırtı, sonra spikerin sesi gelir. Dekoru daha görmeden hikâyenin hangi yıllarda geçtiğini sezmeye başlarsınız. Ama arka sıradaki biri için o cızırtı, oyunun geçtiği yıldan önce dedesinin mutfağına aittir. Bir sesle oyunun zamanını kurarsınız. Seyircinin o sesten kendi hayatına açtığı kapıyı ise önceden bilemezsiniz.

Elbette o şarkı deneyinde 10 Kasım sireni yoktu. Ama deneyin sordurduğu soru burada da güzel. Bir ses bize geçmişin kapısını açtığında, içeri girip neye baktığımızı hiç merak ediyor muyuz?

10 Kasım’da hep birlikte durmamızın bir anlamı var. Atatürk’ü ve bu ülkenin nasıl bir gelecek kurmaya çalıştığını düşünmek için gündelik hayatımıza bir dakika ara veriyoruz. O bir dakikanın ardından ne konuştuğumuz da bence en az durduğumuz an kadar kıymetli. Çünkü bir çocuk Cumhuriyet’in ne demek olduğunu bazen bir ders kitabından öğrenir, bazen de büyükannesine “Senin zamanında kızlar okula gider miydi?” diye sorarak. O sorunun cevabı, bir ailenin hikâyesiyle bir ülkenin tarihini aynı masaya getirebilir.

Siren susuyor. Kepenk kaldığı yerden açılıyor. Poşetleri taşıyan kişi yoluna devam ediyor. Yanınızdaki çocuğa “Sen ne düşündün?” diye sorun. Belki size hiç beklemediğiniz bir şey anlatır. Belki de bu kez o size sorar:

“Peki sen ne düşündün?”