Küçükken mavi rengini severdim. Sonra fark ettim ki mavinin her tonu güzel. Çoğu renkte mutlaka "çirkin" diye tarif edilen bir ton vardır ama hangi maviye bakarsam bakayım hep güzel gelir. Peki bu kadar sevilen renk, nasıl olup da zenginlerin rengi haline geldi?
Hikâye Afganistan'ın Badahşan dağlarında başlıyor. Binlerce yıldır oradaki madenlerden çıkarılan lacivert taşı (lapis lazuli), yüzyıllar boyunca dünyadaki en saf mavinin tek kaynağıydı. Taş Avrupa'ya deniz yoluyla geldiği için pigmentin adı "ultramarine", yani "denizin ötesinden" oldu.
Taşı ezip toz yapmak yetmiyordu. Toz öyle kullanılınca gri ve soluk bir mavi veriyordu. Rönesans ressamlarının el kitaplarında anlatılan yöntemde ezilen taş balmumu, reçine ve yağla hamur yapılıyor, sonra bu hamur günlerce kezzap içinde yoğrularak mavi parçacıklar ayrıştırılıyordu. İlk çekimden en saf mavi çıkıyor, sonraki çekimler giderek sönükleşiyordu. Bu emek ve uzaklık yüzünden ultramarin, altın kadar, hatta zaman zaman ondan da pahalıydı. Eğer o dönem ressam olsaydım servetimi dökebileceğim türden bir renk olduğunu söyleyebilirim özellikle bu renkler her yerde kullanılmıyorken.
Sanatçılarla yapılan sözleşmelerde hangi mavinin kullanılacağı ve ne kadarının kullanılacağı tek tek yazılırdı. Meryem'in cübbesinin mavisi çoğu zaman bu yüzden en değerli maviydi: Bir ressama o kadar paha biçilmez bir rengi vermek, sipariş verenin zenginliğini ve dindarlığını göstermenin yoluydu.
Daha ucuz mavi arayışı da hep devam etmiş. Mısırlılar yaklaşık beş bin yıl önce bakır, kum ve kireçten tarihin ilk sentetik pigmentini, Mısır mavisini üretmişti. Avrupa'da kumaşlar için bitkiden elde edilen çivit otu (woad) kullanıldı. 1700'lerin başında tesadüfen Prusya mavisi bulundu, 1800'lerde kobalt mavisi geldi. 1826'da Fransa'da sentetik ultramarin üretilince fiyat düştü ve mavi ilk kez herkesin ulaşabildiği bir renk oldu.
Bizim topraklarda da mavinin ayrı bir yeri var. İznik çinilerindeki o derin mavi, kobalt oksitle elde edilirdi. Kobalt da uzaklardan, çoğunlukla İran tarafından getirilen değerli bir maddeydi. Yani İznik ustası da elindeki pahalı malzemeyi hesaplı kullanmak zorundaydı. Bugün camilerin duvarlarında gözümüzü alan o maviler, aslında bir servetin ve bir ustalığın üstünde duruyor.
Sonra 1950'lerde Yves Klein çıkıp "Mavi benim" dedi. Ultramarin pigmentini, rengini solduran bağlayıcılar yerine özel bir reçineyle karıştırdı ve pigmentin toz haldeki o canlılığını boyaya taşıdı. Ortaya çıkan renge "International Klein Blue" adını verdi ve 1960'ta tescil ettirdi. Yani yüzyıllar önce altın değerinde bir taşın tozuyla başlayan hikâye, sonunda bir sanatçının imzasına dönüştü.
Bence mavi, bu yüzden hâlâ başka renklere benzemiyor. Çünkü ona ulaşmak hep zordu. Şimdi bir düşün: Gökyüzü ve deniz hep gözünün önündeyken, mavi renge ulaşamamak nasıl bir his olurdu?