Perdede gördüklerimiz bir hikâye, karakterler ve diyaloglar. Ama her filmde görünenin altında başka bir anlam vardır; söylenmeden söylenen, gösterilmeden gösterilen. Buna kısaca alt metin diyoruz.

Alt metin iki şekilde karşımıza çıkar. Birincisi, bilinçli olarak kurulur. Yönetmen felsefi, psikolojik ya da politik bir düşünceyi hikâyenin içine gömer.

Matrix bunu çok açık yapar. Platon’un mağara alegorisi doğrudan filmin omurgasına işlenir. İnsanlar gerçeği mi görüyor, yoksa sadece gölgeleri mi? Neo’nun o kırmızı hapı seçmesi aslında gerçekle yüzleşme kararıdır. Platon’un mağaradan çıkan filozofunun modern bir uyarlaması olarak da okunabilir.

Metin Erksan’ın Sevmek Zamanı filminde ise Lacan’ın psikanalitik yaklaşımını görürüz. Arzu, bakış ve özne kavramları filmin çeşitli sahnelerinde işlenen konulardır.

The Passenger‘da Sartre’ın “bakış” kavramı işlenir; başkasının gözünden var olmak, kimliği terk etmek… Bu filmler izlenirken hikâyenin altında başka dertler anlatılır. Ancak tam olarak ne olduğunu anlamak için o felsefi altyapıyı bilmek gerekir.

İkincisi ise istemsiz oluşan alt metindir. Yönetmen filmde farkında olmadan da bir şeyler anlatır. Hayata bakışı, travmaları, içselleştirdiği bakış açısı kameraya yansır.

Eril kamera kullanımı buna iyi bir örnektir. Kadın bedeninin nasıl çerçevelendiği, kameranın nereye baktığı, kimin gözünden bakıldığı… Yönetmen bunu her zaman bilinçli olarak seçmiyor olabilir ama seyirci bunu hissedebilir.

Hitchcock’un filmlerinde yer verdiği kadın karakterler ve kontrol isteği de buna örnek gösterilebilir. Kişisel dünyasının izlerini filmlerinde görebilir ve çözümleyebiliriz. Ya da bir yönetmenin çocukluk travması, kaybettiği biri, yaşadığı kırılma anları… Bunlar farkında olmadan hikâyenin içine işleyebilir.

Bu yüzden bir filmi izlerken bazen “Bu yönetmen burada kendinden bir şeyler anlatıyor” hissine kapılırız. Bu his, filmin farklı okumalarına kapı aralayabilir.

Alt metin, bir filmi sadece izlenen değil, okunabilen bir şeye dönüştürür. Ve o okuma her seferinde farklı bir şey karşımıza çıkarır.