Sevgili okurlarım, selamlar...
Geçen hafta bir şiddet ya da zorbalık olayı yaşandıktan sonra çocuklarımıza ne söylememiz, neyi söylemememiz gerektiği üzerinde durmuştum. Ebeveynlerin de çocuklarına destek olabilmesi için önce kendi iyi oluş hallerini korumasının önemine değinmiştim. O yazıda ergen yaş grubunu ayrıca ele almamıştım. Bu hafta tam da bunu yapmak, ergenleri ve bu dönemde sık görülen öfke patlamalarını konuşmak istiyorum.
Ergenlikte öfke bazen bir sorun olarak görünürken bazen de sorun olmayabiliyor, çünkü bu gelişimin doğal bir parçası. Yani ergenin her öfkesi bir probleme ya da ciddi bir duruma işaret etmeyebilir. Bu dönemde beyin hızla yeniden yapılanıyor. Ergenlikte duygusal tepkileri hızla aktifleştiren beyin bölgeleri çok güçlü çalışırken, bu duyguları yavaşlatıp düşünmeye zaman tanıyan ön beyin gelişimini henüz yeni tamamlıyor. Başka bir deyişle, ergen bazen öfkelenmeyi seçmiyor; öfke onu çok daha hızlı ele geçiriyor. Bunu bilmek davranışı onaylamak anlamına gelmiyor, ama ona nasıl yaklaşacağımızı değiştiriyor.
Bir diğer önemli nokta, öfkenin çoğu zaman yüzeydeki duygu olması. Altında utanç, anlaşılmama, çaresizlik ya da değersizlik hissi olabiliyor. Ergen için “Üzüldüm” demek zayıflık gibi gelebildiği için bu duygular çoğunlukla öfke olarak çıkıyor. Bu yüzden bence önce “Neden böyle davranıyor?” yerine “Bu öfkenin altında ne var?” diye sormak gerekiyor.
Öfke hissetmek normal ve sağlıklı. Asıl mesele, öfkenin gidecek sağlıklı bir yol bulup bulamaması. Konuşabilen, hareketle boşaltabilen, yazıp çizebilen, gerektiğinde ara verebilen bir ergen öfkesini taşıyabiliyor. Öfkesine hiç yer açılmayan ya da her dışa vurumu cezalandırılan ergen ise onu içine atıyor. İçeride biriken öfke de ya sessiz bir kopuşa ya da kontrolsüz bir patlamaya dönüşebiliyor.
Peki öfke ne zaman bir uyarı işareti olabilir? Öfke patlamaları uzun süredir ve çok sık yaşanıyorsa, her seferinde şiddetli bir tepkiye dönüşüyorsa, ergenin okul, arkadaşlık ve aile ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa dikkat etmek gerekiyor. Eşyalara, kendine ya da başkalarına zarar verme davranışı veya bu yönde sözler varsa durumu hafife almadan, beklemeden bir uzmandan destek almak önemli. Öfkenin yanında ergenin içine kapanması ya da eskiden keyif aldığı şeylerden uzaklaşması da bakılması gereken değişimler arasında. Böyle durumlarda bir psikolog ve çocuk-ergen psikiyatristiyle birlikte görüşmek hem ergen hem de aile için oldukça faydalı.
Peki biz aileler olarak ne yapabiliriz? Bence ilk adım, öfkenin tam ortasında tartışmaya girmemek. O anda söylenenler karşı tarafa ulaşmıyor. Sakinleştikten sonra, suçlamadan konuşmak çok daha etkili. İkinci adım, öfkeye değil davranışa odaklanmak: “Sinirlenmen çok normal, fakat birbirimize kırıcı ve saldırgan bir dille konuşmamız sağlıklı olmaz.” Üçüncüsü de belki en zoru: kendi öfkemizi nasıl yönettiğimizin farkına varmak. Ve bir ergen, hem ailesinin söylediklerini hem de yaptıklarını izleyerek öğrenir.
Öfke evin içinde başlayıp orada kalmıyor. Okulda, sınıfta, arkadaş gruplarında başka biçimlere bürünebiliyor. Bir sonraki yazıda bu noktadan devam edip akran zorbalığını, yani kimin, kime, neden ve nasıl yaptığını konuşacağız.
Sevgiyle.