Bir alışveriş merkezinde yürüyorsunuz. Önünüzdeki kadının elinden bir kutu kayıyor. Renkli kalemler yere dağılıyor. Kadın eğilip birini alana kadar bir başkası insanların ayaklarının arasından yuvarlanıp gidiyor. Yanınızdaki çocuk hemen çömeliyor. Siz ise bir yandan yürümeye devam edip bir yandan ona “Hadi, geç kalıyoruz” diyorsunuz.

Sonra dönüp bakıyorsunuz. Çocuk elindeki iki kalemi kadına uzatıyor.

Belki de o gün nezaket üzerine konuşması gereken kişi siz değilsiniz.

13 Kasım Dünya Nezaket Günü vesilesiyle bir çocuğa “İnsanlara yardım etmelisin” demek kolay. Ama çocuk yerdeki kalemleri toplamak için durduğunda onu beklemek biraz daha zor. Çünkü bizim yetişeceğimiz bir yer var. Servis kaçacak, toplantı başlayacak, birileri neden geciktiğimizi soracak. Peki acelemiz olduğunda çevremizde olup bitenlere ne oluyor? Yardıma ihtiyaç duyan birini görüp geçiyor muyuz, yoksa bazen onu fark edecek kadar bile bakmıyor muyuz?

1973’te Princeton’da yapılan bir sosyal psikoloji deneyinde ilahiyat öğrencilerinden, kısa bir konuşma yapmak üzere başka bir binaya gitmeleri istendi. Bazılarına geç kaldıkları, bazılarına ise yeterince vakitleri olduğu söylendi. Yolda, yere çökmüş ve yardıma ihtiyacı varmış gibi görünen bir adamla karşılaştılar. Vakti olduğunu düşünenlerin yüzde 63’ü yardım etti. Çok acele etmesi gerektiği söylenenlerde bu oran yüzde 10’du. İşin tuhaf tarafı şu: Öğrencilerin bir kısmı, yolda yardıma muhtaç bir yabancının yanında durmayı anlatan İyi Samiriyeli meseli üzerine konuşmaya gidiyordu. Konuşmanın konusu, o deneyde durup durmamalarını anlamlı biçimde değiştirmedi.

Bu yüzdeler küçük bir öğrenci grubuna ait. İzmir’de bir kaldırımda kaç kişinin duracağını buradan hesaplayamayız. Deney ayrıca durmadan geçenlerin adamı fark edip etmediğini, fark edenlerin aklından tam olarak ne geçtiğini söylemiyor. Ama kendi hayatımızda sınayabileceğimiz bir soru bırakıyor. Biri bize “Geç kaldın” dediğinde, etrafımızdaki hangi ayrıntılar bir anda önemsiz hale geliyor?

Bir nörolog olarak bu sorunun dikkatle ilgili tarafı ilgimi çekiyor. Kalabalık bir istasyonda hangi perona gideceğinizi ararken gözünüz tabelalarda. Yanınızda duran kişinin aynı tabelaya çaresizce baktığını ancak yönünüzü bulduktan sonra fark edebiliyorsunuz. Hatta bazen o kişi size bir şey sorana kadar orada olduğunu bile hatırlamıyorsunuz. Yardımlaşmanın daha ilk adımında böyle çok sıradan bir mesele var. Başımızı kaldırıp birinin neye ihtiyacı olduğunu anlayacak kadar ona bakmak.

“Kibarlık” deyince aklıma nörolojideki eski bir tartışma geliyor. “Parkinson kişiliği” başlığı altında bazı hekimler, Parkinson tanısı alan kişilerde hastalık başlamadan önce de titizlik, dakiklik ve ihtiyatlılık gibi özelliklerin daha sık görülüp görülmediğini merak etmiş. “Parkinson kibarlığı” sözü kulağa bir tanım gibi gelse de kibarlığın tanıda bir yeri yok. Ama bu söz bana gündelik hayatta sık yaptığımız bir şeyi düşündürüyor. Bir insan aceleyle yanımızdan geçip gittiğinde “Ne kaba biri” diyoruz. Az önceki deneyi hatırlayın. Belki başka bir sabah, vakti varken, yanımızda ilk duran kişi o olacak.

Bana kalırsa buradan kurumlara da bir soru çıkıyor. İnsanlardan sabırlı, anlayışlı ve yardımsever olmalarını istiyoruz. Peki çalıştıkları ve yaşadıkları yerlerde buna ne kadar fırsat veriyoruz? Bir hastanede yaşlı bir adam elindeki kâğıtla iki koridor arasında gidip geliyorsa, yoldan geçen birinin ona doğru katı göstermesi kıymetli. Ama her gün onlarca kişi aynı yerde yolunu kaybediyorsa, hastane yönetiminin de yapabileceği bir şey var. Tabelayı okunur hale getirmek, danışmayı girişten görünür kılmak, adres tarifinin yetmediği durumlarda birinin hastaya eşlik edebilmesini sağlamak.

Belediyeler için de benzer bir ölçü var. Otobüse binmekte zorlanan bir yolcuya iki kişinin yardım etmesi güzel bir görüntü. Aynı yolcu ertesi gün kimseye ihtiyaç duymadan binebiliyorsa, o durak işini yapıyor demektir. Bazen bir insana duyduğumuz saygı, ona yardım etmek için durmamızda görülür. Bazen de o yardımı istemek zorunda kalmayacağı bir düzen kurmamızda.

Bir de çocuklara dönelim. Onlara nezaketi anlatırken büyük örnekler arıyoruz. Oysa bizi en çok, acelemiz varken izliyorlar. Kasiyer bir işlemi tekrar yapmak zorunda kaldığında yüzümüzün nasıl değiştiğini görüyorlar. Yol soran birine cevap verirken yürümeye devam edip etmediğimizi de. Yarın kendi aceleleri olduğunda, belki bizim o gün ne söylediğimizi hatırlamayacaklar. Ama birinin önünde durup durmadığımızı hatırlayabilirler.

Yerde hâlâ bir kalem var. Çocuk onu görmüş, siz de sonunda görmüşsünüz. Bu kez “Hadi” demeden önce bir saniye bekleyin. Belki de eğilip son kalemi siz alırsınız.