1012’de Yangtze ve Huai havzalarını etkileyen sert bir kuraklık üzerine Song İmparatoru Zhenzong, Fujian’dan Çampa pirinci tohumu getirtilmesini emretti. Tohumlar, ekim tekniğini anlatan talimatlarla beraber çiftçilere dağıtıldı. Adını bugünkü Vietnam’da hüküm sürmüş Çampa Krallığı’ndan alan bu pirinç, kuraklığa dayanıklı olma özelliğiyle öne çıkıyordu ve nispeten erken olgunlaşıyordu. Ayrıca bu cins, koşulların elverdiği yerlerde aynı tarladan bir yılda iki kat daha fazla olmasa da, iki farklı defa ürün alınmasına da imkân veriyordu.
Genellikle böyle bir tarım yeniliğinin ne getirdiğini anlamaya çalışırken tarladan çıkan ürünün miktarına ve varsa ticari faaliyetlere odaklanıyoruz. O tarlaların çevresinde büyüyen çocukların hayatını araştırdığımızda ise başvurabileceğimiz kaynaklar ile ortaya çıkarabileceğimiz detaylar yelpazesi genişliyor. Bu bağlamda, yazılı kayıtların seyrek olduğu dönemler de dahil olmak üzere, uyluk kemiği gibi uzun kemiklerin ölçülerinden yetişkin bireylerin boyunu tahmin etmek büyük ölçüde mümkün. Daha önceleri avcı-toplayıcı toplumların ve tarım toplumlarının diş ve iskelet yapıları gibi konularına değinmiştik lakin şimdi, genetik faktörlerin yanı sıra çocukluk ve ergenlikteki beslenmenin boy üzerindeki etkilerini kapsamlıca analiz eden bir araştırmanın bulgularından bahsedeceğiz.
Tübingen Üniversitesi ve Max Planck Jeoantropoloji Enstitüsü araştırmacılarının yer aldığı çalışmada Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 45 ülkede bulunan arkeolojik alanlardan derlenen ve tarihlemeleri MÖ 5000’lerden MS 1800’lere kadar uzanan 20 bin civarı iskelet incelendi.
Bu analizler sırasında, günümüzde stereotipik olarak kısa boylu imajı altında kalan Güneydoğu Asya’dan gelen arkeolojik örneklerde erkeklerin tahmini boy ortalamasının yaklaşık 7 bin yıl önce 178 santimetre olduğu fark edildi. Aynı bölgelerdeki 19. yüzyıla ait örneklerde ise bu değer 160 santimetrenin ancak biraz üzerindeydi. Bu kapsamda, özellikle Çin havzasında, daha detaylı çıkarımlar yapılabiliyor. Boylarda görülen gerileme, farklı dönemlerde artan tarım verimi ile nüfusun büyüdüğü, kişi başına düşen gıdanın azaldığı ve nitelikli beslenmenin gerilediği bir süreç olarak yorumlanıyor. Aynı zamanda tarım veriminin artması, tarım ürünlerinin beslenmedeki oranını da arttırmış, insanları hayvansal protein ve bazı minerallerden daha da uzaklaştırmış olabilir. Araştırmada kullanılan kemiklerin çoğu kentlerde ve köylerde yaşamış genel popülasyona ait olduğundan dolayı, beslenme ve İmparatorluğun hangi tohumu dağıttığı gibi bilgiler mevcut kaynaklardan öğrenilebiliyor ki bu da çalışmaya büyük derecede yardımcı oluyor.
MS. 500 ile MS. 1800 yılları arasında Avrupa ve Asya’da incelenen bölgelerin çoğunda ise ortalama boy gerilemiş gözüküyor. Benzer olarak, Anadolu hakkında 2011’de yayımlanan ayrı bir araştırmada, Helenistik-Roma döneminde gerileyen boy ortalamalarının Orta Çağ’da yeniden Demir Çağı düzeyine ulaştığının görüldüğünü de ekleyebiliriz. Günümüz toplumunda farklı coğrafya ve dönemlerle ilişkilendirilen boy izlenimlerinin aslında sanıldığından daha değişken ve dalgalanabilir bir grafiği olduğunu bizlere anımsatan bu araştırmada sadece besin elde etme metodu ve kişi başına düşen besin miktarı değil, aynı zamanda besin türünün önemi de gözlemleniyor.
Yaklaşık beş bin yıl öncesine ait Kuzey Avrupa örneklerinde, erkeklerin tahmini boy ortalaması 162 santimetreydi. Araştırmacılara göre Doğu Avrupa ve Batı Sibirya bozkırlarından gelen hayvancı toplulukların katkısıyla gelişen sütçülük ve laktoz toleransı etmenleri, süt ürünü tüketimini artırarak sonraları görülen boy artışında rol oynamış olabilir. Ayrıca araştırma bütününde Erken Orta Çağ’dan 19. yüzyılın sonuna uzanan dönemde Avrupa’da ve incelenen diğer bölgelerin çoğunda da ortalama boyun gerilemiş olduğu görüldü.
Araştırmacılar, konum ve ulaşım imkânı gibi pek çok etmeni de analizlerinde değerlendirdi. Daha ileri teknoloji düzeyi, genel olarak daha yüksek nüfus yoğunluğuyla ilişkiliydi ancak bahsetmiş olduklarımızdan da yola çıkabileceğimiz gibi, teknoloji düzeyiyle ortalama boy arasında belirgin bir ilişki saptanmadı.
Vikingler için devasa ve uzun boylu bir imaj çizilmesine rağmen iskelet analizlerine göre erkeklerinin 170 santimetre civarı ortalama bir boyda olduğu bilgisi artık bir hayli yaygın. Ancak birçok araştırmacıya göre, modern İskandinav halkının ortalama olarak uzun boylu olmasını sağlayan genler, atalarında da aynı şekilde mevcuttu ama hayatta kalma stresi ve yetersiz beslenme gibi faktörlerden dolayı bu potansiyel gün yüzüne çıkamıyordu.
Bu araştırma tamamen kesin sonuçlar sağlamasa da bizlere sunduğu bulgular vizyonumuzu genişletmek için oldukça değerli. Halk arasında “eski insanlar çok uzun boyluydu” veya “çok kısa boyluydu” gibi cümlelerin yaygınlığına, bir müzedeki objelere bakarak sarf edilen konuşmalar çevresinde sıkça tanık olabildiğimizden ötürü, bu tip fizyolojik özelliklerin yer ve döneme göre değişiklik göstermiş olduğunu unutmamalıyız.