Akran zorbalığına baktığımda, bunun en çok üç dönemde karşımıza çıktığını görüyorum: çocukluk, ön ergenlik ve ergenlik. Yani ilkokul, ortaokul ve lise yılları. Okullarda yaşandığını çoğumuz biliyoruz. Ama zorbalık okulla sınırlı kalmıyor. Çocuk, kendi arkadaş ortamında ve okuldan bağımsız sosyal çevresinde de zorbalığa maruz kalabiliyor.

Önce bir ayrım yapmak istiyorum. Bir kez çıkan kavga ya da tartışma zorbalık değildir. Zorbalıktan söz edebilmek için davranışın tekrar etmesi ve taraflar arasında bir güç farkı olması gerekir. Bu güç fiziksel olabilir, kalabalığın desteği olabilir, sosyal konum olabilir. Çocuk karşısındakine eşit koşullarda karşılık veremiyorsa orada bir sorun var demektir.

Bu olayda üç taraf görüyorum: zorbalık yapan, zorbalığa uğrayan ve izleyenler. Peki çocuklar neden zorbalık yapıyor? Tek bir cevabı yok, ama gözlemlerimde öne çıkan birkaç neden var.

Bunlardan ilki aidiyet ihtiyacı. Çocuk kendi sosyal grubundan dışlanmaktan korkuyor ya da o gruba ait hissedemiyor. Grubun içinde kalabilmek ve kabul görmek için bir başkasını hedef alabiliyor. Yani zorbalık yapan çocuk dışarıdan güçlü görünse de çoğu zaman içeride dışlanma kaygısı taşıyor.

İkincisi, kendini diğer çocuklardan üstün görmek. Bazı çocuklar karşısındakini daha değersiz, daha zayıf ya da "aşağıda" olarak görüyor. Bu bakış, onu küçümsemeyi, alay etmeyi ve baskı kurmayı kendine hak görmeye kadar götürebiliyor. Bu üstünlük duygusu çoğu zaman gerçek bir özgüvenden değil, kırılgan bir benlik algısından besleniyor. Bir başkasını küçülterek kendini değerli görebiliyor.

Üçüncüsü, kontrol kurma ihtiyacı ya da çocuğun kendi yaşadığı bir şiddetin tekrarı. Evde ya da çevresinde şiddete tanık olan çocuk, bunu ilişki kurmanın bir yolu olarak öğrenebiliyor. Bunları söylemek davranışı haklı çıkarmıyor. Ama çocuğu yalnızca cezalandırarak sorunu çözemeyeceğimizi gösteriyor.

Çevresel faktörler de önemli. Dezavantajlı bölgelerde zorbalığın daha sık görüldüğünü gözlemliyorum. Çocuğun şiddete daha çok tanık olduğu, sosyal ve kültürel imkânlara erişimin sınırlı kaldığı, ailelerin ekonomik yük altında çocuğa yeterince zaman ayıramadığı ortamlar bunun zeminini hazırlayabiliyor. Akran zorbalığı her yerde görülebilir ve ben burada desteğin hangi bölgeye gitmesi gerektiğinin önemli olduğunu düşünüyorum.

Zorbalığa uğrayan çocuk ise bazen susar, bazen tepki verir. Susan çocuk çoğu zaman utanır, "daha kötü olur" diye korkar, anlatırsa şikâyetçi olacağını düşünür. Bu yüzden yaşadığını kimseye söylemeden taşıyabilir. Gözlemlerimde bu çocukların çoğu olanın sebebini kendinde arıyor ve bu yüzden daha da yalnızlaşıyor. Tepki veren çocuk ise öfkelenebilir, ağlayabilir, karşı saldırıya geçebilir ya da bir anda patlayabilir. İzleyenler ise en kalabalık grup. Gülmek, görmezden gelmek ya da sadece sessiz kalmak bile zorbalığın devam etmesine alan açıyor.

Bugün zorbalığın bir kısmı okul çıkışında bitmiyor, çocuğun cebine kadar giriyor. Siber zorbalıkta aşağılayıcı mesajlar, dışlayıcı gruplar ve paylaşılan utandırıcı görüntüler çocuğu eve kadar takip ediyor. Çocuk için kaçacak bir yer kalmıyor. Üstelik yetişkinler çoğu zaman bunu fark edemiyor.

Peki bu durumda biz yetişkinler ne yapabiliriz, çocuğun yaşadığını nasıl fark edebiliriz? Bunu gelecek hafta, ekranların çocukların dünyasındaki yeriyle birlikte ele alacağım.

Sevgiyle.