İnsanlar inandığını yaşayamayınca, yaşadığına inanmaya başlıyor.

175 yılı. Roma'nın doğudaki en iyi generali Cassius, imparatorun öldüğü haberini alınca tacı kendi başına koydu. Ama imparator yaşıyordu. Binlerce kilometre kuzeyde, Tuna kıyısında, karın ortasında savaşıyordu.

Üç ay sonra Cassius'u kendi askerleri öldürdü. Başını imparatora getirdiler. İmparator bakmadı bile: "Gömün onu."

Sonra isyancıların sandıklarından mektuplar çıktı. Hangi senatör, hangi komutan isyanın yanındaydı? Hepsi o sandıkta yazılıydı. Herkes imparatorun ne yapacağını bekledi.

Bunu anlamak için önce onun kim olduğunu bilmek gerek. Adı Marcus Aurelius'tu ve hiç imparator olmak istememişti. 12 yaşında filozof pelerinini giydi, yatağını bırakıp taş zeminde uyudu. Hadrianus ona bir lakap taktı: Verissimus, "en dürüst olan".

Bağlı olduğu okul Stoa'ydı. Stoacılara göre tek gerçek iyilik erdemdi. Para, şöhret, iktidar, hatta sağlık bile kendi başına iyi sayılmazdı. Asıl mesele, onlarla ne yaptığındı. Marcus'un en büyük öğretmeni de bir köleydi: topal Epiktetos. İlk ders şuydu: Yargıların, isteklerin, tepkilerin senin elinde. Başkalarının ne yaptığı değil.

Sonra her şey üstüne çöktü. Veba Roma'yı kasıp kavurdu. Çocuklarının çoğunu küçük yaşta toprağa verdi. Hazine boştu. Marcus vergiyi artırmadı; sarayın altın kaplarını, karısının ipek elbiselerini meydanda açık artırmaya çıkardı.

Cephede, gecelerin sonunda kendine notlar yazardı. "Bugün nankör, kıskanç, hilekâr insanlarla karşılaşacağım. Bunlar bana zarar veremez." Dünyanın en güçlü adamı kendini en çok bununla uyarıyordu: Sakın Sezarlaşma.

Ve sandık önündeydi. Tek bir mührü bile açmadan hepsini yaktırdı. Çünkü seni yaralayan şey olay değil, olay hakkındaki yargındır. Mektupları okusaydı, ömrünün geri kalanını kimden nefret edeceğini saymakla geçirecekti. Mektuplarla birlikte nefreti de yok etti.

Bugün Türkiye'nin gündemini meşgul eden fon krizine bakıyorum. Bazıları emeksiz, kolay yoldan servet peşinde. Oysa bizim tarihimizde de aynı ahlak vardı. Anlatılır ki Osman Gazi, askerinin izinsiz kopardığı bir elmayı bile kul hakkı saymış. Yavuz Sultan Selim, "Biz fetih için gittik, yağma için değil" demiş.

Cumhuriyet'in kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk de aynı çizgideydi. Ömrü boyunca kişisel servet peşinde koşmadı. Çiftliğini devlete bağışladı, vasiyetinde servetinin önemli bir kısmını Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu'na bıraktı. Ve şöyle dedi: "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır." Kişisel çıkar yerine millet ve vicdan odaklı bir hayatın özeti bu cümledir.

Bu insanlar güç ellerindeyken bile halkın hakkına el uzatmadılar. Çünkü bazılarının "fırsat" gördüğü yerde onlar "kul hakkı" gördüler.

Kur'an-ı Kerim de aynı hesabı hatırlatır: Zerre kadar iyilik yapan onu görecek, zerre kadar kötülük yapan da onu görecek (Zilzal, 7-8). Ölçüde ve tartıda adaleti gözetin (Rahman, 9). Stoacı için erdem, hesap gününü beklemeden yaşanan bir ahlaktır. Mümin için hesap günü, erdemin neden vazgeçilmez olduğunun hatırlatıcısıdır. İkisinin cevabı aynı: Kimse görmese bile doğruyu yap.

Marcus mektupları kimse görmeden yaktı. Çünkü asıl şahit, akşam başını yastığa koyduğunda kendi vicdanıdır.

Milletler ekonomik krizlerden kurtulabilir. Ama ahlaki çöküntüden kurtulmak çok daha zordur. Çocuklarımıza "ne pahasına olursa olsun zengin ol" mu diyeceğiz, yoksa "ne olursa olsun namusunu koru" mu?

Marcus’un kimse okumasın diye yazdığı o defter 1800 yıldır okunuyor. Sence sen olsan sandığı açar mıydın?

Ylz der ki; çünkü kaybedeceğin her şey, zaten senin elinde değildi.