Adaklar ve bu bağlamda insan kurbanı, birbirinden bağımsız gelişen çok sayıda eski toplumda ölüm, iktidar, doğa ve kutsal kabul edilen güçlerle ilişki kurmanın en çarpıcı yollarından biri olarak karşımıza çıkar diyebiliriz. Ancak bu uygulamaları, insanlığın “ilkel” dönemlerinden başlayıp zamanla ortadan kalkan âtıl bir gelenek gibi değerlendirmek bizleri yanıltabilir: bu uygulamaların nasıl ve ne kadar değiştiğini ve özellikle çıkış noktalarını kavramak dünyamızı anlamak için oldukça değerli olabilir.
Kurbanlar kimi toplumlarda hükümdarların ölümüne, zaferlere veya tarımsal döngülere eşlik ederken kimi örneklerde ise bir yapının inşası, kullanımdan çıkarılması ya da önemli bir geçiş döneminin tamamlanmasıyla bağlantılıydı. Zaman içerisinde insan bedeninin yerini hayvanların, özel nesnelerin veya insanı temsil eden sembolik sunuların alabildiği de görülmekte. Modern dünyayı yöneten enerjinin korunumu kanunu gibi bir konsept ele alındığında ise insan bilinç altında yoktan var edilemeyecek enerjinin arzulanan amaçlar doğrultusunda kullanımı gibi bir anlayış olduğu kanısına da varabiliriz. Son yıllarda pek çok çalışmanın yürütüldüğü bir arkeolojik alandaki bazı bulgular ise bu konunun oldukça geniş bir yelpazeye yayıldığını ve hemen sonuca varılmasının yanlış olabileceğini gösteriyor.
Peru’nun başkenti Lima’daki yaklaşık 1.500 yıllık bir törensel merkez olan ve büyük kerpiç piramit yapısı ile dikkat çeken Huaca Pucllana’da ortaya çıkarılan yeni bir iskelet, bu ilişkinin dikkat çekici örneklerinden birini oluşturuyor olabilme potansiyeline sahip. Karbon tarihleme metotlarına ilişkin direkt bilgi olmamasına karşın farklı yollarla yaklaşık 1.300 yıl öncesine tarihlenen bu yetişkin birey, törensel bir kuyuya bağlı eski bir su kanalının içerisinde bulunmasıyla öne çıktı. Bu şahsın yüzünün piramit yapısına ve aynı doğrultudaki Pasifik Okyanusu yönüne çevrilmiş olması ve yakınlarında bulunan, normal bir mezarda karşılaşılması beklenmeyen, değişik obje ve kalıntılar, bu şahsın su kanalına sıradan bir biçimde terk edilmediğini veya şans eseri orada bulunmadığını düşündürüyor.
Araştırmacılar, bu gömünün bahsi geçen yapının kullanımının sona erişinin özel bir törenle damgalanışına işaret edebileceğini belirtiyor. Ancak bu kontekste “insan kurbanı” ile “ritüel sunu” veya herhangi bir belirli maksata dair gömülme biçimi arasındaki olası farklar yüksek önem taşıyor.
Sıra dışı bir konuma bırakılmış bir insan bedeni, mantık çerçevesinde, tek başına bir kurban edilme kanıtı sayılamaz. Bunun için kemiklerde ölüm sırasında oluşmuş travmaların, yani perimortem yaralanmaların, bedenin bırakıldığı arkeolojik tabakanın ve diğer buluntuların birlikte ve kapsamlıca incelenmesi gerekiyor. Odağımızdaki bireyin erkek olabileceğine ilişkin ilk değerlendirmeler yapılmış olsa da cinsiyeti, yaşı ve ölüm biçimi üzerindeki antropolojik incelemeler henüz tamamlanmış değil.
Dünya’nın her yerinde su yaşamın anahtarı olarak görülse de, And Dağları’nın bu bölgelerinde yaşayan toplumlar için suyun yalnızca ekonomik bir kaynak ve günlük ihtiyaç olduğunu söylemek bir hayli yanlış olur: su yolları, kaynaklar ve genellikle su ile ilişkili alanlarda yer alarak kutsal kabul edilen “huaca” adı verilen doğal veya beşerî yerler, özellikle İnka öncesi dönemde bu kurak kıyılarda yaşamış Lima Kültürü için ruhani ve siyasal anlamlar da taşıyabiliyordu. Bir su kanalının kapatılması bu bağlamda sadece bir rutin mühendislik işlemi değil, toplumun süregelen yaşantısında çok boyutlu etkisi olan bir düzen merciinin evrimleşmesi anlamına gelebiliyordu.
Tarih boyunca insan veya hayvan sunularının yapım, yıkım ve terk edilme gibi dönüm anlarında görülmesi, kurbanın yalnızca ilahi figüre adak olması düşüncesinden çok, farklı sebepler için de bu duruma getirilmiş olabileceğini gösteriyor. Adaklık haricinde de insan kurban etme ritüelleri farklı kültürlerde görülmüş olsa da, Huaca Pucllana’da karşılaşılan gömü, bazı kültürlerdeki arındırma veya kovma anlayışlarının da bir parçası olabilme ihtimalinden dolayı direkt olarak insan kurban edilmesine örnek teşkil etmekten sapabiliyor. Kötü veya istenmeyen vasıflarla ilişkilendirilen bir kişinin ölüm sonrasında devam edeceğine inanılan yaşantısına erişememesi, bir nevi mühürlenmesi veya ölüm sonrası bir mahlukta dönüşüp çevresinde negatif etkilere sahip olmaması gibi soyut düşünceler ve inanışlar bünyesinde konum ve yön olarak anlamlı gömüler yapıldığı, akarsuların temizleyici ve taşıyıcı özelliklerinin bu tip durumları engelleyeceği gibi konseptlerin uygulandığına dair mitolojik ve arkeolojik örnekler dünya genelinde mevcut.
Tüm bunlar ışığında, Huaca Pucllana’daki yeni bulgunun yalnızca olası bir insan kurbanını değil, toplumların yaşam, ölüm ve su konularını nasıl benimsediğini ve bunlara bağlı anlayışların zamanla nasıl yeniden biçimlendiğini anlamak için de önemli bir pencere açtığını söyleyebiliriz.
