Dünyanın ekseni kayıyor. Çift kutuplu, tek kutuplu derken şimdi çok değişkenli bir dünyadan söz edilmekte. Süper güçler yanında, yükselen orta seviye güçler de oyunda belirleyici olmaya başladı. Önce ABD-Rusya üzerinden açıklanan bu yaklaşımların yeni adresi Çin ile birlikte yükselen sekiz ülke: Türkiye, Hindistan, Meksika, Brezilya, Endonezya, Suudi Arabistan, Güney Kore, Avustralya oldu. Bu ülkeler "oyun bozucu" olmaktan çıkıp; "oyun kurucu" olmaya yöneldi. Türkiye'nin Türk Devletler Teşkilatı içerisinde harekete geçirdiği 160 milyonluk nüfus ve 2,5 trilyon dolarlık ekonomik yapı dikkate değer durumdadır.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkiye ve Türkmenistan'ı (+2 Macaristan ve KKTC) bir araya getiren bir platform olarak, 2021'de kabul edilen, “Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi” mevcut durumun ötesinde bir etki ve güç doğurmaktadır.
2027 için planlanan ama 2024'te gerçekleşen 2,5 trilyon dolarlık GSYİH rakamı ile dahi bu ülkeler, dünyanın 8. büyük ekonomisi olurdu. TDT 2040 Vizyonu ile "Doğu-Batı ve Kuzey-Güney ticaret koridorlarında güçlü bir bölgesel ekonomik grup" oluşturma hedefini, jeostratejik bir kaldıraç olarak görmektedir. 2040 Vizyonu 3 hedefe odaklanmıştır:
- Sürdürülebilir kalkınma,
- Finansal bağımsızlık ve
- Küresel entegrasyon.
Yeni vizyon dijital ekonomi, yeşil dönüşüm, tarım ve sağlık alanlarına dikkat çekmektedir. Bunun için oluşturulan Türk Yatırım Fonu 2024’te 500 milyon $ sermaye ile kurulmuştur. Ancak yetersizdir. TDT için ulaşım ve ticaret koridorları Orta Koridor'un (Hazar Geçişli Doğu-Batı) güçlendirilmesi, gümrük prosedürlerinin sadeleştirilmesi ve tedarik zincirlerinin entegrasyonu, Avrupa-Asya arasındaki ticaretin hızlandırılmasına odaklanmıştır.
20-21 Mayıs 2025 Budapeşte zirvesi, “Doğu ile Batı'nın Buluşma Noktası” teması ile yapılmıştır. Bunun en somut örneği ekonomik entegrasyon odaklı olarak görülmektedir. Sadece Özbekistan bile TDT üyeleriyle ticaretini 2017'den beri üç kat artırarak 10 milyar dolara ulaşmıştır. Bunun için ticaret engellerinin kaldırılması, gümrük koridorları, transit geçiş kolaylıkları, bölgesel altyapının iyileşmesine bağlıdır.
Ticaret artışı, diaspora ve medya etkisi ile “Türk Zamanı” kavramını somutlaştıracaktır.
Bunun için; Bişkek 2024 ve Budapeşte 2025 zirvelerinin somut sonucu; ticaret hacmini artırması, yerel para birimlerinde işlem yapılması, Orta Koridorun canlandırılıp, bölgesel büyümeyi hızlandırmak olarak ele alınmıştır. Yeşil ve dijital dönüşüm ile ilgili adımlar metinlerde yer almıştır.
Ticaret, 5 milyar dolardan 50 milyar dolara yükselmiştir; hedef 100 milyar dolardır. Tarım ve gıda konusunda, Kırgızistan ve Özbekistan öne çıkmaktadır. Yine Özbekistan'ın pamuk ihracatı % 25 artmıştır. Ulaşım ve Lojistik: Orta Koridor (Trans-Hazar), 2023'te ticaretin % 40'ını desteklemiş. Türkiye-Kazakistan demiryolu projesi gündemdedir. İnşaat ve Sanayi: Türkiye'nin inşaat malzemeleri ihracatı, Orta Asya altyapı projeleriyle 10 milyar dolara gidiyor (%40). Dijital ve Hizmetler: E-ticaret, 5 milyar dolara yaklaşmış; Bişkek'in "Dijital Başkent" ilanıyla ivme kazanmıştır.
E-ticaret platformları ve "Dijital İpek Yolu". Bişkek 2025 Dijital Başkenti olarak 10 milyar dolarlık dijital ticaret hedeflenmektedir. Finans ve Yatırım: Yerel para birimlerinde ticaret hedefi % 50’dir. Türk Yatırım Fonu ve İstanbul Finans Merkezi ile finansal entegrasyon öngörülmektedir. Turizm ve Sağlık konusunda, Celal-Abad turizm merkezi ve ortak sağlık protokolleri için 2030 hedefi 20 milyar dolardır. Bu planlar ile, ticaret hacminde 2027'de 100 milyar dolar hedefi yakalanacaktır.
Ekonomik işbirliğinin en somut sonucu büyüme rakamlarına yansımıştır. Dünya büyüme ortalaması % 3,2; AB büyümesi % 1,3 iken Türk dünyası % 5 ile % 8 aralığında büyümüştür.
Ancak enflasyon ve işsizlik TDT bünyesinde sadece Türkiye’de % 30 seviyesindedir. Bu durumu etkileyen en önemli unsur % 30’u aşan gıda enflasyonu ile ortaya çıkmaktadır.
Burada en belirleyici faktör, eğitim ve Ar-Ge seviyesidir. Bunun doğal sonucu insani gelişme göstergelerinde ortaya çıkmaktadır. Japonya Singapur, Güney Kore, Finlandiya ve İsveç’in yakaladığı 250-280 aralığındaki gelişmişlik skorları TDT içinde geri durumdadır. En iyi durumdaki Kazakistan ve Türkiye 230 seviyesindedir. Özbekistan ve Türkmenistan 170 puandadır. Bu durum ticaret, eğitim ve işbirlikleri ile çözümlenebilecektir.
