Bu çağ, basit hesapların, küçük hırsların ve vasatlığın zirve yaptığı bir yüzyıl. Çevremizi saranlar çoğu zaman anlık avantaj peşinde koşan, entrikayla yol alan, zekâyı ise ancak kendi dar ufuklarının izin verdiği ölçüde değerlendirebilen insanlar. Oysa zekâ başka bir şeydir. O, zamanın ötesine geçebilen, katman katman saklanabilen ve aradan yüzyıllar geçse bile kendini yeniden keşfettirebilen bir güçtür.
Leonardo da Vinci'nin en bilinen eseri kuşkusuz Mona Lisa'dır. Ancak bana göre onun asıl başyapıtı, hâlâ yeterince anlaşılamamış olan Kakımlı Kadın'dır.
İlk bakışta zarif bir Rönesans portresi görürüz: Genç bir kadın ve kucağında bembeyaz bir kakım. Oysa bu tablo, Leonardo'nun dehasının adeta bir laboratuvarıdır. Modern teknolojiler; X-ışını, kızılötesi taramalar ve multispektral görüntüleme yöntemleri sayesinde eserin en az üç aşamada şekillendiği ortaya çıkmıştır. İlk versiyonda Cecilia yalnızdır. Daha sonra küçük ve gri bir kakım eklenir. Son aşamada ise hayvan daha büyük, daha güçlü ve kusursuz bir beyazlığa kavuşur. Bu dönüşüm, yalnızca estetik bir tercih değil; Milano Dükü Sforza'nın yükselen gücünün ve Cecilia Gallerani ile olan ilişkisinin sembolik bir yansımasıdır.
Tablodaki kadın, dönemin en parlak zihinlerinden biri olan Cecilia Gallerani'dir. Kakım ise yalnızca bir hayvan değildir. Yunanca "galé" sözcüğü ile Gallerani soyadı arasında kurulan kelime oyunu, Sforza'nın "Beyaz Kakım" lakabı ve Ak Kakım Tarikatı üyeliği, bu figürü çok katmanlı bir sembole dönüştürür. Cecilia, kucağında hem sevgilisini hem de onun gücünü temsil eden bir simge taşımaktadır.
Leonardo burada da durmaz. Cecilia'nın bedeni bir yöne dönükken başı başka bir yöne çevrilmiştir. Kakım da aynı doğrultuya bakmaktadır. Sanki ikisi de görünmeyen bir varlığın dikkatini çekmiş gibidir. Belki o kişi dükün kendisidir, belki izleyici, belki de tarihin ta kendisi. Böylece durağan bir portre, aniden hareket hissi taşıyan canlı bir sahneye dönüşür.
Dahası, yapılan incelemeler Leonardo'nun bazı bölgelerde fırça yerine doğrudan parmaklarını kullandığını göstermektedir. Ten üzerindeki yumuşak geçişler yalnızca teknik bir ustalık değil, sanatçının eserle kurduğu fiziksel ilişkinin de bir göstergesidir. Sanki kendi parmak izlerini geleceğe bırakmak istemiştir.
Ancak bana göre tablonun asıl mesajı kakımın kendisinde gizlidir.
Doğası gereği vahşi, çevik ve yırtıcı olan bu hayvan, genç bir kadının zarif elleri arasında sakinleşmiş görünür. Leonardo burada yalnızca bir portre yapmaz; güç ile zarafet arasındaki dengeyi resmeder. Ham kuvvetin, kültür ve akıl tarafından yönlendirilmesini anlatır. Gerçek gücün kaba kuvvette değil, onu kontrol edebilme becerisinde saklı olduğunu gösterir.
Belki de bu yüzden eser, beş yüz yıl sonra bile güncelliğini korumaktadır.
Çünkü bugün de insanlık aynı arayışların içindedir. Daha fazla güç, daha fazla görünürlük, daha fazla kontrol... Ancak Leonardo'nun sessiz sorusu hâlâ karşımızda durmaktadır:
"Kucağındaki güçle ne yapacaksın? Onu bir silaha mı dönüştüreceksin, yoksa bir sanat eserine mi?"
Tabloya baktığımızda yalnızca bir kadın ve bir hayvan görmüyoruz. Bir dehanın, çağdaşlarının tam anlamıyla kavrayamayacağı düşüncelerini zamana emanet ettiğini görüyoruz. Her yeni teknoloji yeni bir ayrıntı ortaya çıkarıyor, her cevap yeni sorular doğuruyor.
İşte zekânın gerçek intikamı budur!
Anlaşılamamak değil; yüzyıllar sonra bile konuşulmaya devam etmek. Görmezden gelinmek değil; zaman geçtikçe daha da değerli hâle gelmek. Leonardo'nun fikirleri beş yüz yıl sonra bile insanları düşündürüyor, tartıştırıyor ve merak uyandırıyor. Çünkü gerçek zekâ, dönemleri aşar. Geçici alkışlara ihtiyaç duymaz. Er ya da geç hak ettiği ilgiyi bulur.
Ve belki de bu yüzden, bazı insanlar kısa vadeli zaferlerle avunurken; büyük zihinler yüzyıllarla konuşur.
Yeliz'in dediği gibi: "Zekâ böyle intikam alır."
